امروز دين شما را كامل نمودم و نعمت‌ام را بر شما تمام گردانيدم و اسلام را براى شما يگانه آيين انتخاب كردم . « 1 » 3 . نصب امامت يا توصيه به محبت امام على عليه السلام در درستى سند حديث غدير به دليل آنكه در متون معتبر اهل‌سنت و شيعى به تواتر نقل شده ، نمىتوان ترديد روا داشت ، اما ممكن است برخى بگويند پيامبر در اين خطبه و در آن موقعيت در صدد تعيين جانشين نبود ، بلكه توصيه كرده است كه به على بن ابيطالب عليه السلام مهر بورزيد . اما با توجه به شرايط مكانى ، محتواى خطبه و اقدامات ديگر پيامبر ، ايشان در اين خطبه به نصب و معرفى جانشين خويش و امام جامعه اقدام ورزيد . يك . موقعيت مكانى و زمانى با بررسى شرايط مكانى و موقعيت زمانى مىتوان دريافت كه اگر رسول خدا براى اجتماع مردم در جايى خارج از مكه به كاروان دستور توقف داده تا برايشان سخنرانى كند ، بايد بىترديد امر خطير و مسئله مهمى روى داده باشد . دوستى و مودت با على بن ابيطالب كه بارها پيامبر بر آن تأكيد كرده همانند سخنان او در مراسم حج ، در جريان نزول آيه تطهير و پيمان برادرى ، نياز و ضرورتى نداشت كه ايشان گروه‌هاى عظيم حاجيان را در آن منطقه گرد آورد و سرانجام به آنان بگويد كه هر كس مرا دوست مىدارد ، بايد على را نيز دوست بدارد . دو . خطبه پيامبر ، واكنش طبيعى به سؤالات مردم هنگامى كه پيامبر با اشاره و يا به‌صراحت در سفر اعلام مىدارد كه واپسين روزهاى عمرشان است ، بايد چه واكنشى را از مخاطبان انتظار داشت ؟ اين امر جدا از جنبه وحيانى و دينى آن ، اگر در هر جامعهء سياسى ديگرى نيز رخ مىداد كمترين انتظار ، پيدايى سؤالاتى دربارهء آينده و روند تحولات و جانشين حاكم سياسى بود ، چه رسد به جامعه‌اى كه اساساً دولت در آن پديده‌اى نوبنياد است ؛ جامعه‌اى كه نه رسم دولت‌دارى مىداند و نه در تعيين حاكمان روزگارى سپرى كرده است ، اما به دليل تنوع و بافت جمعيتى و نبودِ تجارب سياسى و از سويى با وجود تحولات عظيمِ

--> ( 1 ) . حافظ عبدالله بن محمد بن يوسف القرشى الكنجى ، كفاية الطالب فى مناقب على بن ابيطالب ، ص 16 ، و نيز بنگريد به : عبدالحسين احمد امينى ، الغدير فى الكتاب و السّنة و الأدب ، ج 1 ، ص 293 - 159 .