است ، در خلال وقايع نبرد صفين ، مكاتبات على عليه السلام با معاويه و ساير خطبه‌ها و سخنرانىهاى وى را گردآورى كرده است . اين كتاب از منابع ارزشمند تاريخ امامت و شيعه به شمار مىرود . منبع مهم ديگر ، الغارات اثر ابواسحاق ابراهيم بن محمد ثقفى كوفى ( 283 ق ) است كه به تفصيلْ خطبه‌هاى امام على عليه السلام در جنگ‌هاى جمل و صفين را همراه با تجاوز و غارتگرىهاى شاميان در دوران معاويه باز گفته است . همچنين كتاب الجمل شيخ مفيد قدس سره نيز افزون بر شرح وقايع جنگ جمل ، نگرشى عميق و گسترده به مسائل دوران سه خليفه به‌ويژه خلافت عثمان و قتل وى دارد . 4 . كتب و منابع تاريخ عمومى بسيارى از منابع تاريخ اسلام و امامت به دوره يا موضوع خاصى اختصاص ندارند ، بلكه به بررسى و شرح كلى تاريخ از آغاز خلقت تا ظهور اسلام و از ظهور اسلام تا حيات مؤلفشان مىپردازند و يا به هر حادثه و واقعه تاريخى كه براى مؤلفان مهم بوده است ؛ همانند تاريخ يعقوبى ، الأخبار الطوال دينورى ، تاريخ الرسل و الملوك محمد بن جرير طبرى ، مروج الذهب مسعودى و الكامل فى التاريخ ابن‌اثير . اين كتب و منابع از آنجا كه به بحث شرايط و رخدادهاى تاريخى عصر خلفا و حكومت‌ها پرداخته‌اند ، براى شناخت برخى مواضع امامان شيعه در آن عصر مؤثرند . 5 . كتب خراج و اموال از تأليفات عمده قرن دوم و سوم هجرى در خصوص مسائل مالى كه از وضعيت اداره سرزمين‌هاى گشوده شده و چگونگى دريافت جزيه و خراج آگاهىهايى به دست مىدهد ، بايد از الخراج ابويوسف ( 183 ق ) و الاموال ابوعبيد ( 224 ق ) نام برد كه هر دو به مسائل مالى دوران خلفاى سه‌گانه پرداخته‌اند . البته از خلال اين منابع نيز مىتوان به بخشى از حيات امام على عليه السلام راه يافت و از سويى به تحولات و حوادثى پى برد كه بسترهاى فعاليت امامان شيعه و شيعيان بوده است . 6 . منابع جغرافيايى از علومى كه با تاريخ پيوندى تنگاتنگ دارد ، جغرافياست . از اين رو براى آگاهى از تاريخ يك سرزمين و بررسى ويژگىهاى آن مىبايد وضعيت جغرافيايى و تاريخى آن منطقه را شناخت . از