شكل‌گيرى جريان سقيفه آغاز مىشود ، اما با كاوش در سيره و سخنان پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در مىيابيم كه جريان امامت الهى و تشيع همگام با رسالت تكوين يافت . به هر روى ، سرآغاز تاريخ تشيع را مىتوان نخستين روز امامت امام على عليه السلام بعد از وفات پيامبر در سال يازده هجرى دانست كه با تحولات زيادى طى مىگردد . تاريخ تشيع را مىتوان به دو دورهء مشخص بخش‌بندى كرد : الف ) عصر امامت ؛ ب ) عصر بعد از امامت ( عصر غيبت ) . الف ) عصر امامت در اين عصر كه از سال 11 هجرى آغاز مىشود و تا سال 329 هجرى ادامه دارد ، بنيان‌هاى فكرى و معرفتى شيعه براساس آموزه‌هاى قرآن و سنت و سيره پيامبر صلى الله عليه و آله شكل گرفت و به كمال رسيد و در كنار آن شيعه در عرصه فقه و حقوق نيز هويت مستقل يافت . گرچه سه قرن تلاش سياسى ، علمى ، فرهنگى و معنوى امامان شيعه عليهم السلام به بنياد استوار مذهب تشيع انجاميد ، نمىتوان حاصل همه تلاش ايشان را در مذهب تشيع محصور كرد . به سخن ديگر ، حفظ بنيان‌هاى معرفتى و معنوى و اساس اسلام ، ايفاى نقش برجسته و اصلى در شكل‌گيرى فرهنگ و تمدن اسلامى و نيز پاسدارى از ميراث پيامبر صلى الله عليه و آله از مهم‌ترين رهاورد اين حضور فعال بوده است . از سويى ديگر ، سه قرن تلاش امامان شيعه عليهم السلام را اگرچه بايد فرايندى واحد دانست ، مقتضيات زمانى و شرايط گوناگون و پيچيده سبب مىشد كه امامان عليهم السلام هر يك به تناسب ، سياست‌هاى راهبردى خود را اتخاذ كنند و واكنش‌هاى متفاوتى بروز دهند . در واقع درك اين تفاوت‌ها با حفظ اصول و جوهره حركت و بنياد معرفتى ايشان ، در فهم كاركردهاى امامان شيعه عليهم السلام مؤثر است . نكته درخور توجه ديگر در حيات امامان شيعه ، تربيت نيروى انسانى بوده كه لازمه تكوين يك مكتب و مذهب است . توليد انديشه و بسط و تعميم آن نيازمند انسان‌هايى است كه از توان و ادراك و درايت و دانش كافى برخوردار بوده و به آرمان‌ها ، اصول و ارزش‌هاى آن متعهد و معتقد باشند . از اين‌رو ، امامان شيعه همواره در كنار تبيين و تدوين نظريه‌هاى معرفتى و دينى و حفظ دين و آموزه‌هاى آن ، به تربيت مردان و زنانى پرداختند كه مصداق بارز اسلام و تجلى آموزه‌هاى شيعى بودند . رويكرد امامان شيعه عليهم السلام در تربيت انسان‌هاى متعالى و توليد سرمايه انسانى به دليل ويژگى محيطى و همچنين ضرورت فرهنگى و آموزشى ، توجه به نخبگان بوده است . از اين رو ، شيعه در ابتدا با رويكرد نخبه‌گرايى به جاى توده‌گرايى ، رشد و نمو و توسعه يافت . در كنار امامان عليهم السلام همواره قشرى از نخبگان و فرهيختگان از عصر امام على عليه السلام تا زمان امام صادق عليه السلام حضورى فعال داشتند و توده‌هاى مردم نيز با درك‌هاى متفاوت نقششان بسيار