خطرها در امان بمانند ، گرچه هرگاه موقعيت و فرصتى دست مىداد ، با شوريدن بر حكومت‌هاى ستمگر ، وجدان خفته مسلمانان را تكانى مىدادند . اين خطمشى منحصر به امامان شيعه نبوده ، اما تقريباً به صورت انحصارى با تشيع قرين شده ؛ امرى كه تا حدودى ناشى از آن است كه شيعه همواره با داشتن انديشه‌اى مترقى ، از حكومت جدا بوده و براى مبارزان و نخبگان و مردم ستمديده جاذبه داشته است . در تقيه ، نگاه عرفانى هم وجود دارد كه پرفسور كُربن آن را مطرح مىكند ؛ بدين بيان كه شيعيان ايمان و عقايد ناب خود را در مقابل افرادى كه ظرفيت و درك لازم را ندارند كتمان مىكنند تا مبادا معرفت دينى بىحرمت گردد و يا به‌درستى تحليل نگردد و به بيراهه برده شود . تقيه انواعى دارد كه ممكن است برخى از آنها به دلايلى اعمال نگردد . اكراهيه ، خوفيه ، كتمانيه و مداراتى از انواع تقيه‌اند . نوع شديد تقيه كه اكراهيه است ، عمل كردن براساس دستورهاى حاكمى ظالم است ، آن‌هم به هنگام ضرورت . اين تقيه از بحث‌انگيزترين انوع تقيه و قابل انطباق با شرايط شيعيان در اغلب مناطق بوده است . تقيه خوفيه عبارت است از احتياط كامل اقليت شيعه در شيوه زندگى و معامله با اكثريت ، براى حفظ و حمايت خود و هم‌مذهبان خويش ؛ البته در صورتى كه حفظ شيعه يا جان شيعيان منوط به آن باشد و آن هم در ظاهر ، نه در باطن و جايى كه ايمن باشند . تقيه كتمانيه ، پنهان داشتن ايمان و باور خويش است ، براى جلوگيرى از آزار و تعقيب دشمن و تبليغ و انتشار پنهان عقايد و آراى شيعه كه در مقابل دعوت علنى قرار دارد . تقيه مدارات نيز كه بيشتر ناظر به امور اجتماعى است ، همان رعايت قوانين هم‌زيستى با بيشتر اهل‌سنت و شركت در اجتماعات عبادى و اجتماعى آنان براى حفظ و حرمت اسلامى در جامعه است . « 1 » نكته محورى در تقيه به‌ويژه برخى از انواع آن كه جنبه اجتماعى برجسته‌ترى دارند ، سياست امامان شيعه عليهم السلام و رهبران دينى شيعه بر اجتناب از معرفى شيعه به‌عنوان « اقليت جدا و شناخته‌شده » بود ؛ زيرا چنين اتفاقى پيامدهايى ناخوشايند و آثارى زيانبار به همراه مىآورد ، از جمله قطع ارتباط بيشتر جامعه با آنان و انزواى شيعيان ؛ حال آنكه امامان و رهبران شيعه سخت به دنبال ارتباط گسترده با مسلمانان بودند تا بدين‌رو انديشه و تفكر فرهنگ شيعى و طرح انديشه و جريان امامت را بنمايانند . در واقع همواره اقليت‌هاى مذهبى و دينى با وسواس و

--> ( 1 ) . بنگريد به : حميد عنايت ، انديشه‌هاى سياسى در اسلام معاصر ، ترجمه خرّمشاهى ، ص 308 - 299 .