جنبش توابين كه به رهبرى يكى از صحابى پيامبر صلى الله عليه و آله و امام على عليه السلام آغاز شده بود ، به دليل اختلافات داخلى و نابرابرى سپاه آنان با سپاه شام به شكست انجاميد . دليل ديگر شكست توابين ، نگاه خاص رهبران و اعضاى آن به مشاركت در اين جنبش بود : آنان به جاى طراحى استراتژى براى پايان دادن به حاكميت امويان و مروانيان ، بيشتر در انديشه توبه و شهادت بودند و مبارزاتشان جنبه فردى داشت . چنين جنبشى كه بنيادش بر استغفار و توبه استوار بود ، بسان جنبش‌هاى غيرسياسى ، هيچ‌گونه برنامه اصلاحى و اجتماعى نداشت ، اما با اين همه ، چون از سازمانى مناسب برخوردار بود ، توانست شيعيان را براى انتقام خون حسين عليه السلام به سوى خود بكشاند . اما اين شكست پايان ماجرا نبود ؛ زيرا آغاز جنبشى را نويد مىداد كه بن‌مايه‌هاى آن بر انديشه و فرهنگ عاشورا متكى بود و مبارزه و جهاد را در فرهنگ شيعى نهادينه مىكرد . به همين دليل همواره جغرافياى شيعى ، آوردگاه قيام دائمى عليه رژيم‌هاى استبدادى نامشروع گرديد . قيام مختار ثقفى باقيماندگانِ جنبش توابين بعد از قيام عليه حكومت شام به كوفه بازگشتند و به مختار كه در زندان به‌سر مىبرد ، اعلام وفادارى كردند . مختار از شيعيان بود و در جريان بيعت با مسلم بن عقيل به دستور ابن‌زياد زندانى شده بود . او پس از فروپاشى حكومت امويان از زندان آزاد شد ، اما اشراف كوفه كه در شهادت امام حسين عليه السلام شركت داشتند ، پس از قيام توابين مجدداً مختار را دستگير و زندانى كردند . « 1 » مختار پس از آزادى از زندان دعوت خود را علنى كرد . جنبش مختار و جنبش توابين - كه هر دو ، به سبب خونخواهى امام حسين عليه السلام شكل گرفته بودند - تفاوتشان اين بود كه در قيام توابين ، تنها انگيزه آنان انتقام از قاتلان امام حسين عليه السلام و شهداى كربلا بود و بدين‌رو مىخواستند كوتاهىها و گناهان گذشته خود را جبران كنند ؛ چرا كه خود را به دليل شركت نجستن در سپاه حسين بن على عليه السلام و تنها گزاردن وى به‌شدت مجرم و مستحق عذاب الهى مىدانستند . بنابراين آنان هدف ديگرى نداشتند ، هرچند برخى عقايد شيعى نظير سپردن حكومت به اهل‌بيت عليهم السلام را نيز گاه مطرح مىكردند . اما در قيام مختار افزون بر انتقام از قاتلان حادثه كربلا ، اهداف سياسى ديگرى نيز تعقيب مىشد .

--> ( 1 ) . على بن محمد ( ابن‌اثير ) ، الكامل فى التاريخ ، ص 172 .