داشته است . اين حادثه ، اوضاع سياسى موجود را دستخوش تحول كرد ؛ همانند پايان يافتن حاكميت سفيانيان در سال 63 هجرى ، روشن شدن خط اسلام اصيل از خط نفاق و نيرنگ و به‌ويژه ايجاد شكاف عميق بين مسلمانان راستين با حكومت - كه هيچ‌گاه در زمان امويان ترميم نگرديد - و همچنين تغيير در مبارزات امام سجاد عليه السلام و بيدادگرى و پيام‌رسانى نهضت عاشورا از سوى ايشان و زينب كبرى عليها السلام و قيام توابين . قيام‌ها و جنبش‌هاى بعدى و مبارزات شيعيان و علويان نيز متأثر از اين حادثه بزرگ است . در اين ميان ، تحول عميقى كه در نگرش مردم و حوزه اخلاقى ايجاد شد نيز انكارناپذير است . بعد از امام على عليه السلام به‌تدريج مرجعيت علمى و دينى اهل‌بيت و امامان شيعه عليهم السلام در بين مسلمانان در حال فراموشى بود ، اما نهضت عاشورا اين جايگاه را احيا نمود و جريانى فكرى و فرهنگى عميقى در جامعه اسلامى ايجاد كرد . انديشمندان بزرگى براى جبران خلأهاى فكرى به پايه‌گذارى مكاتب فقهى و حقوقى روى آوردند و امامان شيعه از امام سجاد عليه السلام به بعد هر يك داراى حوزه علمى ، فقهى و تربيتى بزرگى شدند كه صدها عالم فرهيخته و نخبه علمى ، دينى و سياسى را پروردند . ايجاد حماسه ، غيرت ، حميت و شجاعت در ميان مسلمانان ، از پيامدهاى مهم اين نهضت بود كه پس از عاشورا ده‌ها قيام و جنبش سياسى و اجتماعى را در پى داشت . « 1 » نكته درخشان ديگر در نهضت عاشورا ، حضور حماسى و هوشمندانه حضرت زينب عليها السلام است كه به‌حق مىتوان او را از عصر عاشورا به بعد در كنار امام سجاد عليه السلام رهبر اين نهضت دانست . ايشان به شايستگى پيام حسين عليه السلام را به پيرامونيان ابلاغ كرد و در واقع به فرهنگ‌سازى پرداخت . اگر نهضت امام حسين عليه السلام در همان مرحله اول ( جهاد و مبارزه و شهادت ) به پايان مىرسيد ، شايد بسيارى از امور به نفع حكومت پايان مىيافت ، اما زينب كبرى عليها السلام به امر و تدبير حضرتْ مرحله دوم نهضت را ( پيام رسانى و بيدارگرى ) در اسارت به انجام رسانيد . اهميت نقش زينب عليها السلام آنگاه روشن مىگردد كه دريابيم دستگاه حكومت براى سرپوش نهادن بر جنايت خويش و انحراف افكار عمومى ، از شگردهاى گوناگون تبليغاتى استفاده مىكرد ؛ شگردهايى از اين دست : مخفى نگاه داشتن جنايت خود از مردم تا حد ممكن ، ضددينى و

--> ( 1 ) . در بخش مربوط به دوران امامت امام سجاد عليه السلام به برخى از مهم‌ترين اين جنبش‌ها خواهيم پرداخت .