إسم الكتاب : الإيضاح ( عدد الصفحات : 673)


الإيضاح
للشيخ الأجل الأقدم
الفضل بن شاذان الأزدي النيسابوري
المتوفى سنة 260 ه‍
عنى بتحقيق الكتاب وخرج أحاديثه وقدم له
السيد جلال الدين الحسيني الأرموي
المحدث


الإيضاح للشيخ الأجل الأقدم الفضل بن شاذان الأزدي النيسابوري المتوفى سنة 260 ه‍ عنى بتحقيق الكتاب وخرج أحاديثه وقدم له السيد جلال الدين الحسيني الأرموي المحدث

تعريف الكتاب 1


بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله وسلام على عباده الذين اصطفى
أما بعد
اين اثر نفيس باستانى كتابيست در علم كلام كه در قرن سوم هجري برشته تحرير
آمده ، نويسنده آن فضل بن شاذان أزدى نيشابوريست كه از دانشمندان نامى آن عصر بشمار
رفته ودر سال دويست وشصت هجري بدرود زندگانى گفته است ، چون هدف أو در اين
تأليف وغرض أو از اين تصنيف آن بوده كه حقانيت مذهب جعفرى را بحديث وقرآن
روشن سازد واستقامت طريقه اثنا عشرى را بدليل وبرهان آفتابى كند نام آنرا " ايضاح "
نهاده اند تا لفظ با معنى موافق واسم با مسمى مطابق باشد .
اين خلاصه كلام در اين مقام است اما تفصيل اجمال بدين منوال است :
عالم جليل ميرزا محمد على خيابانى - رحمة الله عليه - در ريحانة الادب گفته :
( ج 6 ، ص 36 )
" ابن شاذان - فضل بن شاذان بن خليل مكنى به أبو محمد از مشايخ حديث
وثقات ومعتمدين محدثين أواسط قرن سيم هجري اماميه كه فقيه متكلم جليل القدر
واز أصحاب حضرت جواد وامام على النقي وامام حسن عسكرى عليهم السلام
بوده بلكه بنوشته بعضى از حضرت رضا عليه السلام نيز روايت نموده ، وجلالت أو
كالشمس في رابعة النهار واضح وآشكار است وحاجتي باقامه بينه وبرهان ندارد


بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله وسلام على عباده الذين اصطفى أما بعد اين اثر نفيس باستانى كتابيست در علم كلام كه در قرن سوم هجري برشته تحرير آمده ، نويسنده آن فضل بن شاذان أزدى نيشابوريست كه از دانشمندان نامى آن عصر بشمار رفته ودر سال دويست وشصت هجري بدرود زندگانى گفته است ، چون هدف أو در اين تأليف وغرض أو از اين تصنيف آن بوده كه حقانيت مذهب جعفرى را بحديث وقرآن روشن سازد واستقامت طريقه اثنا عشرى را بدليل وبرهان آفتابى كند نام آنرا " ايضاح " نهاده اند تا لفظ با معنى موافق واسم با مسمى مطابق باشد .
اين خلاصه كلام در اين مقام است اما تفصيل اجمال بدين منوال است :
عالم جليل ميرزا محمد على خيابانى - رحمة الله عليه - در ريحانة الادب گفته :
( ج 6 ، ص 36 ) " ابن شاذان - فضل بن شاذان بن خليل مكنى به أبو محمد از مشايخ حديث وثقات ومعتمدين محدثين أواسط قرن سيم هجري اماميه كه فقيه متكلم جليل القدر واز أصحاب حضرت جواد وامام على النقي وامام حسن عسكرى عليهم السلام بوده بلكه بنوشته بعضى از حضرت رضا عليه السلام نيز روايت نموده ، وجلالت أو كالشمس في رابعة النهار واضح وآشكار است وحاجتي باقامه بينه وبرهان ندارد

مقدمة المصحح 1


وتأليفات دينى بسيارى دارد . 1 - إثبات الرجعة . 2 - أربع مسائل في الإمامة . 3 - الاستطاعة . 4 - الأعراض والجواهر . 5 - الإيضاح في الرد على سائر الفرق . 6 - الحجة في إبطاء -
القائم . 7 - حدوث العالم . 8 - كتاب الرد على الباطنية والقرامطة . 9 - كتاب المتعتين متعة
الحج ومتعة النساء . 10 - مسائل البلدان . وغير اينها كه يكصد وهشتاد كتاب بدو منسوب
دارند ودر سال دويست وشصتم هجرت عازم جنان گرديده ولفظ " سر " هم مادة -
تاريخ اوست ومشهور ميان علماى رجال آنكه پدرش شاذان نيز كه از أكابر محدثين
است پسر خليل است وبعضي ديگر نام پدرش را خليل گفته وشاذان را هم لقب مى دانند
ومطلب چندان أهميتي نداشته ودر صورت اقتضا موكول بكتب رجاليه است " .
نگارنده گويد : مراد اين مرحوم از " بعضى ديگر " مولى عناية الله قهبائى ( ره )
است كه در كتاب مجمع الرجال بوجوهى استدلال كرده كه " شاذان " بدال مهمله كلمه
فارسي ولقب خليل است وأظهر وجوه مزبوره عبارتيست كه در رجال كشى وارد
است باين ترتيب : " حدثنى أبى الخليل " وفاضل معاصر حاجى شيخ محمد تقي
شوشتري دام بقاؤه در قاموس الرجال گفته كه : كلمه مورد بحث در عبارت مذكوره
بخاء معجمه نيست تا مراد از آن اسم خاص باشد بلكه بجيم است ووصف است و
مراد از آن تعظيم وتجليل است يعنى پدر بزرگوارم بمن نقل كرد ، ودر آينده از اين
مطلب بحث خواهيم كرد إن شاء الله تعالى .
قاضى نور الله شوشتري - قدس الله تربته - در مجالس المؤمنين
در مجلس پنجم كه در ذكر بعضى از اكابر متكلمين وافاضل مفسرين ومحدثين
واعاظم اشراف فقهاء ومجتهدين واعيان قراء ونحاة ولغويين از تبع تابعين - رضي الله عنهم
اجمعين - است گفته : ( ص 400 - 404 چاپ كتابفروشى اسلاميه بسال 1376 ) .
" أبو محمد الفضل بن شاذان بن الخليل الازدي النيشابوري - از أجله
شيعه نيشابور ، وچون نام خود در فضل مشهور است ، مبدع براهين عقليه وموضح


وتأليفات دينى بسيارى دارد . 1 - إثبات الرجعة . 2 - أربع مسائل في الإمامة . 3 - الاستطاعة . 4 - الأعراض والجواهر . 5 - الإيضاح في الرد على سائر الفرق . 6 - الحجة في إبطاء - القائم . 7 - حدوث العالم . 8 - كتاب الرد على الباطنية والقرامطة . 9 - كتاب المتعتين متعة الحج ومتعة النساء . 10 - مسائل البلدان . وغير اينها كه يكصد وهشتاد كتاب بدو منسوب دارند ودر سال دويست وشصتم هجرت عازم جنان گرديده ولفظ " سر " هم مادة - تاريخ اوست ومشهور ميان علماى رجال آنكه پدرش شاذان نيز كه از أكابر محدثين است پسر خليل است وبعضي ديگر نام پدرش را خليل گفته وشاذان را هم لقب مى دانند ومطلب چندان أهميتي نداشته ودر صورت اقتضا موكول بكتب رجاليه است " .
نگارنده گويد : مراد اين مرحوم از " بعضى ديگر " مولى عناية الله قهبائى ( ره ) است كه در كتاب مجمع الرجال بوجوهى استدلال كرده كه " شاذان " بدال مهمله كلمه فارسي ولقب خليل است وأظهر وجوه مزبوره عبارتيست كه در رجال كشى وارد است باين ترتيب : " حدثنى أبى الخليل " وفاضل معاصر حاجى شيخ محمد تقي شوشتري دام بقاؤه در قاموس الرجال گفته كه : كلمه مورد بحث در عبارت مذكوره بخاء معجمه نيست تا مراد از آن اسم خاص باشد بلكه بجيم است ووصف است و مراد از آن تعظيم وتجليل است يعنى پدر بزرگوارم بمن نقل كرد ، ودر آينده از اين مطلب بحث خواهيم كرد إن شاء الله تعالى .
قاضى نور الله شوشتري - قدس الله تربته - در مجالس المؤمنين در مجلس پنجم كه در ذكر بعضى از اكابر متكلمين وافاضل مفسرين ومحدثين واعاظم اشراف فقهاء ومجتهدين واعيان قراء ونحاة ولغويين از تبع تابعين - رضي الله عنهم اجمعين - است گفته : ( ص 400 - 404 چاپ كتابفروشى اسلاميه بسال 1376 ) .
" أبو محمد الفضل بن شاذان بن الخليل الازدي النيشابوري - از أجله شيعه نيشابور ، وچون نام خود در فضل مشهور است ، مبدع براهين عقليه وموضح

مقدمة المصحح 2


قوانين نقليه است ، در حقايق مذهب حق امامية ماهر بود ودقايق اصول آن طايفه
عليه بر طبع نكته دانش ظاهر وباهر ، در كتاب خلاصه وكتاب نجاشى مذكور است
كه : پدر أو از اصحاب يونس بن عبد الرحمن بود واز راويان امام محمد جواد
عليه السلام است وبعضي گفته اند كه : از حضرت امام رضا عليه السلام نيز روايت
نموده واوثقه وفقيه بود ومتكلم ودر ميان اين طايفه عظيم الشأن بود ، واما أبو
محمد عسكري - عليه السلام - سه مرتبه از عقب يكديگر بر أو رحمت فرستادند
رحمه الله تعالى .
ودر كتاب مختار كشى مذكور است كه : عبد الله بن طاهر فضل بن شاذان را
از نيشابور اخراج نمود وبعد از آنكه اورا پيش خود طلبيد وتفتيش كتب أو نمود امر
كرد أو را كه آن كتب را جهت أو بنويسانند پس فضل رؤس مسائل اعتقاديه را از
توحيد وعدل ومانند آن جهت أو نوشت ، وچون آن بنظر عبد الله رسيد گفت : اين
قدر كافى نيست مى خواهم كه اعتقاد ترا در باره سلف بدانم پس فضل گفت : أبو بكر
را دوست دارم واز عمر بيزارم ، عبد الله گفت : چرا از عمر بيزارى ؟ گفت : بواسطة
آنكه عباس را از شورى بيرون كرد ، وبسبب القاى اين جواب لطيف كه متضمن
خوش آمد عباسيان بود از دست آن فظ غليظ خلاصى يافت .
واز سهل بن بحر فارسي روايت نموده كه گفت : در آخر عهد مصاحبت خود
بافضل ازاو شنيدم كه مى گفت كه : من خليفه جمعى از أكابرم كه از پيش رفتند مانند
محمد بن أبي عمير وصفوان بن يحيى وغيرهما ، وپنجاه سال در خدمت ايشان بودم
واز ايشان استفاده مى نمودم ، وهشام بن الحكم چون بگذشت يونس بن عبد الرحمن
خليفه أو بود در رد بر مخالفان ، وچون يونس وفات يافت خليفه أو در رد بر مخالفان
سكاك بود ، واو نيز از ميان رفت ومنم خليفه ايشان .
وفضل از جمعى كثير از افاضل شيعه روايت داشت مانند محمد بن أبي عمير ،
وصفوان بن يحيى ، وحسن بن محبوب ، وحسن بن علي بن فضال ، ومحمد بن


قوانين نقليه است ، در حقايق مذهب حق امامية ماهر بود ودقايق اصول آن طايفه عليه بر طبع نكته دانش ظاهر وباهر ، در كتاب خلاصه وكتاب نجاشى مذكور است كه : پدر أو از اصحاب يونس بن عبد الرحمن بود واز راويان امام محمد جواد عليه السلام است وبعضي گفته اند كه : از حضرت امام رضا عليه السلام نيز روايت نموده واوثقه وفقيه بود ومتكلم ودر ميان اين طايفه عظيم الشأن بود ، واما أبو محمد عسكري - عليه السلام - سه مرتبه از عقب يكديگر بر أو رحمت فرستادند رحمه الله تعالى .
ودر كتاب مختار كشى مذكور است كه : عبد الله بن طاهر فضل بن شاذان را از نيشابور اخراج نمود وبعد از آنكه اورا پيش خود طلبيد وتفتيش كتب أو نمود امر كرد أو را كه آن كتب را جهت أو بنويسانند پس فضل رؤس مسائل اعتقاديه را از توحيد وعدل ومانند آن جهت أو نوشت ، وچون آن بنظر عبد الله رسيد گفت : اين قدر كافى نيست مى خواهم كه اعتقاد ترا در باره سلف بدانم پس فضل گفت : أبو بكر را دوست دارم واز عمر بيزارم ، عبد الله گفت : چرا از عمر بيزارى ؟ گفت : بواسطة آنكه عباس را از شورى بيرون كرد ، وبسبب القاى اين جواب لطيف كه متضمن خوش آمد عباسيان بود از دست آن فظ غليظ خلاصى يافت .
واز سهل بن بحر فارسي روايت نموده كه گفت : در آخر عهد مصاحبت خود بافضل ازاو شنيدم كه مى گفت كه : من خليفه جمعى از أكابرم كه از پيش رفتند مانند محمد بن أبي عمير وصفوان بن يحيى وغيرهما ، وپنجاه سال در خدمت ايشان بودم واز ايشان استفاده مى نمودم ، وهشام بن الحكم چون بگذشت يونس بن عبد الرحمن خليفه أو بود در رد بر مخالفان ، وچون يونس وفات يافت خليفه أو در رد بر مخالفان سكاك بود ، واو نيز از ميان رفت ومنم خليفه ايشان .
وفضل از جمعى كثير از افاضل شيعه روايت داشت مانند محمد بن أبي عمير ، وصفوان بن يحيى ، وحسن بن محبوب ، وحسن بن علي بن فضال ، ومحمد بن

مقدمة المصحح 3


اسماعيل بن بزيع ، ومحمد بن الحسن الواسطي ، ومحمد بن سنان ، واسماعيل
ابن سهل ، واز پدر خود شاذان بن الخليل ، وأبى داود المسترق ، وعمار بن المبارك ،
وعثمان بن عيسى ، وفضالة بن أيوب ، وعلي بن الحكم ، وابراهيم بن عاصم ، و
أبى هاشم داود بن القاسم الجعفري ، وقاسم بن عروه وابن أبي نجران .
شيخ نجاشى گفته كه : أو يكصد وهشتاد كتاب تصنيف داشت وآنچه از آنجمله
بما رسيده كتاب نقض است بر اسكافي ، وكتاب العروس كه مختصر كتاب عين است ،
كتاب الوعيد ، كتاب الرد على أهل التعطيل ، إلى آخره .
در كتاب مشفى مسطور است كه از فضل پرسيدند كه :
دليل تو بر امامت أمير المؤمنين على چيست ؟
در جواب گفت :
دليل برآن كتاب خدا وسنت رسول هدى واجماع مسلمانان است .
اما كتاب قول خداى تعالى است كه : يا أيها الذين آمنوا أطيعوا الله وأطيعوا
الرسول وأولي الأمر منكم ، زيرا كه خداى تعالى در اين آيه مارا بطاعت أولي الأمر
امر كرده همچنانكه دعوت نموده مارا بطاعت خود وطاعت رسول خود ، پس محتاج
شديم بآنكه أولي الأمر را بشناسيم همچنانكه محتاجيم در آنكه خدا را بشناسيم ورسول
أو را بشناسيم ، آنگاه نظر كرديم در اقاويل امت وديديم كه اختلاف كرده اند در
أولي الأمر واجماع كرده اند در تفسير آيه بر وجهى كه مخصص نزول اوست در شأن
علي بن ابى طالب - عليه السلام - زيرا كه بعضى گفته اند كه : مراد امراى سرايا است
وبعضي گفته اند كه : مراد علما است ، وبعضي گفته اند كه : مراد قوام نظام كار زمره
انام بأمر معروف ونهى از منكر است ، وبعضي گفته اند كه : مقصود از آن حضرت
أمير المؤمنين على ويازده امام از اولاد كرام اويند عليهم السلام ، وچون از فرقه اولى
پرسيديم كه : آيا علي بن ابى طالب از امراى سرايا نيست ؟ - گفتند : بلى ، وفرقه
ثانيه نيز گفته اند كه : از أعلام علماء است ، وفرقه ثالثه خبر دادند كه : أو از قوام نظام


اسماعيل بن بزيع ، ومحمد بن الحسن الواسطي ، ومحمد بن سنان ، واسماعيل ابن سهل ، واز پدر خود شاذان بن الخليل ، وأبى داود المسترق ، وعمار بن المبارك ، وعثمان بن عيسى ، وفضالة بن أيوب ، وعلي بن الحكم ، وابراهيم بن عاصم ، و أبى هاشم داود بن القاسم الجعفري ، وقاسم بن عروه وابن أبي نجران .
شيخ نجاشى گفته كه : أو يكصد وهشتاد كتاب تصنيف داشت وآنچه از آنجمله بما رسيده كتاب نقض است بر اسكافي ، وكتاب العروس كه مختصر كتاب عين است ، كتاب الوعيد ، كتاب الرد على أهل التعطيل ، إلى آخره .
در كتاب مشفى مسطور است كه از فضل پرسيدند كه :
دليل تو بر امامت أمير المؤمنين على چيست ؟
در جواب گفت :
دليل برآن كتاب خدا وسنت رسول هدى واجماع مسلمانان است .
اما كتاب قول خداى تعالى است كه : يا أيها الذين آمنوا أطيعوا الله وأطيعوا الرسول وأولي الأمر منكم ، زيرا كه خداى تعالى در اين آيه مارا بطاعت أولي الأمر امر كرده همچنانكه دعوت نموده مارا بطاعت خود وطاعت رسول خود ، پس محتاج شديم بآنكه أولي الأمر را بشناسيم همچنانكه محتاجيم در آنكه خدا را بشناسيم ورسول أو را بشناسيم ، آنگاه نظر كرديم در اقاويل امت وديديم كه اختلاف كرده اند در أولي الأمر واجماع كرده اند در تفسير آيه بر وجهى كه مخصص نزول اوست در شأن علي بن ابى طالب - عليه السلام - زيرا كه بعضى گفته اند كه : مراد امراى سرايا است وبعضي گفته اند كه : مراد علما است ، وبعضي گفته اند كه : مراد قوام نظام كار زمره انام بأمر معروف ونهى از منكر است ، وبعضي گفته اند كه : مقصود از آن حضرت أمير المؤمنين على ويازده امام از اولاد كرام اويند عليهم السلام ، وچون از فرقه اولى پرسيديم كه : آيا علي بن ابى طالب از امراى سرايا نيست ؟ - گفتند : بلى ، وفرقه ثانيه نيز گفته اند كه : از أعلام علماء است ، وفرقه ثالثه خبر دادند كه : أو از قوام نظام

مقدمة المصحح 4


كار كافه أنام است بأمر معروف ونهى از منكر ، واز اينجا ظاهر شد كه مراد از
أولي الأمر باتفاق اهل درايت وروايت حضرت شاه ولايت است پس بموجب اين آيه
اوست والى ولايت امامت ووصايت ، وعدول از آن حضرت بسوى ديگرى محض
ضلالت وغوايت است زيرا كه در غير أو اتفاق مفقود است وادله ديگر موجود نيست .
واما سنت بنابر آنكه حضرت رسالت آن امام مبين را قاضى يمن وامير جيوش
آن محال وولى اموال گردانيد واورا امر فرمود كه تقسيم آن اموال نمايد ببنى خزيمه
كه خالد بن وليد ايشان را بظلم كشته بود ، ونيز ايشان اختيار آن امام همام جهت اداء
رسالت ملك علام وابلاغ واعلام سوره برائت بكفار تيره انجام نمود ، وهمچنين
در بعضى از ايام غيبت خود أو را خليفه خود گردانيد وهيچ كس از اصحاب آن حضرت
نيست كه اين سنن در شأن أو مقرر شده باشد ، وتأسى بسنت سيد كاينات در حيات
آن حضرت وبعد از وفات همگى را منظور ، واحتياج امت بأميرى كه متصف بچنان
سنن باشد مسلم جمهور است .
واما اجماع بدرستى كه استدلال از آن بر امامت حضرت أمير المؤمنين
عليه السلام بچند وجه است :
اول - آنكه اجماع امت است بر آنكه على امام بود واگر چه همه يك روز
باشد ودر اين اختلاف ندارند ، بعد از آن اختلاف كرده اند ، بعضى گفته اند كه : بعد از
نبى بافصل بسيار ودر وقت خاص امام بود ، وبعضي گفته اند كه : بعد از آن حضرت
بى فاصله در جميع اوقات بقاى خود امام بود واجماع بر غير أو واقع نشده كه بقدر
يك چشم زدن امام باشد .
ديگر - آنكه اجماع كرده اند بر آنكه حضرت امير لياقت امامت داشت وبنى هاشم
را صلاحيت آن بود ودر غير خلاف واختلاف است .
ديگر - آنكه اجماع است كه حضرت امير - عليه السلام - بعد از حضرت
رسالت صلى الله عليه وآله بر ظاهر عدالت كه از شرايط امامت وايالت است باقى بود غاية الأمر


كار كافه أنام است بأمر معروف ونهى از منكر ، واز اينجا ظاهر شد كه مراد از أولي الأمر باتفاق اهل درايت وروايت حضرت شاه ولايت است پس بموجب اين آيه اوست والى ولايت امامت ووصايت ، وعدول از آن حضرت بسوى ديگرى محض ضلالت وغوايت است زيرا كه در غير أو اتفاق مفقود است وادله ديگر موجود نيست .
واما سنت بنابر آنكه حضرت رسالت آن امام مبين را قاضى يمن وامير جيوش آن محال وولى اموال گردانيد واورا امر فرمود كه تقسيم آن اموال نمايد ببنى خزيمه كه خالد بن وليد ايشان را بظلم كشته بود ، ونيز ايشان اختيار آن امام همام جهت اداء رسالت ملك علام وابلاغ واعلام سوره برائت بكفار تيره انجام نمود ، وهمچنين در بعضى از ايام غيبت خود أو را خليفه خود گردانيد وهيچ كس از اصحاب آن حضرت نيست كه اين سنن در شأن أو مقرر شده باشد ، وتأسى بسنت سيد كاينات در حيات آن حضرت وبعد از وفات همگى را منظور ، واحتياج امت بأميرى كه متصف بچنان سنن باشد مسلم جمهور است .
واما اجماع بدرستى كه استدلال از آن بر امامت حضرت أمير المؤمنين عليه السلام بچند وجه است :
اول - آنكه اجماع امت است بر آنكه على امام بود واگر چه همه يك روز باشد ودر اين اختلاف ندارند ، بعد از آن اختلاف كرده اند ، بعضى گفته اند كه : بعد از نبى بافصل بسيار ودر وقت خاص امام بود ، وبعضي گفته اند كه : بعد از آن حضرت بى فاصله در جميع اوقات بقاى خود امام بود واجماع بر غير أو واقع نشده كه بقدر يك چشم زدن امام باشد .
ديگر - آنكه اجماع كرده اند بر آنكه حضرت امير لياقت امامت داشت وبنى هاشم را صلاحيت آن بود ودر غير خلاف واختلاف است .
ديگر - آنكه اجماع است كه حضرت امير - عليه السلام - بعد از حضرت رسالت صلى الله عليه وآله بر ظاهر عدالت كه از شرايط امامت وايالت است باقى بود غاية الأمر

مقدمة المصحح 5


اختلاف در آنست كه بعضى ميگويند كه از مرتبه عدالت مترقى بصفت عصمت بود
وبعضي مى گويند كه : معصوم نبود بلكه عدل وبر وتقى بود وظاهر أو از خطا وزلل
پاك بود وبالجملة خلاف ايشان در نفى عصمت اوست وهمان قوم اجماع كرده اند
در نفى عصمت أبى بكر واختلاف در عصمت أو كرده اند ، بعضى گفته اند كه : عدل
است ، وبعضي گفته اند كه : بواسطة غصب خلافت وديگر مفاسد از دايره عدالت
خارج شده ، وظاهر است كه كسى كه اجماع بر عدالت أو واقع باشد واختلاف در
عصمت أو داشته باشند اولى است بامامت از كسى كه اختلاف در عدالت أو داشته
باشند واتفاق بر نفى عصمت أو كرده باشند .
أيضا در كتاب مشفى مسطور است كه شخصي از فضل سؤال نمود كه : چه مى گوئى
در آن حديث كه ناصبيان از حضرت امير روايت مى كنند كه گفت : لا اوتى برجل
يفضلني على أبى بكر وعمر الا وجلدته حد المفترى يعنى هر گاه پيش من آرند كسى
را كه تفضيل من بر أبو بكر وعمر كرده باشد حدى كه در شريعت پيغمبرى جهت
هر مفترى مقرر شده باشد بر أو خواهم زد . فضل در جواب گفت : راوي اين حديث
سويد بن غفله است واتفاق اهل آثار است بر آنكه أو كثير الغلط بوده با آنكه نفس
حديث متناقض است زيرا كه باجماع امت حضرت امير در قضايا واحكام دين عدل
بود واز عدالت نيست كه حد مفترى كسى را زنند كه افترا نكرده باشد .
شيخ أجل مفيد در بعضى افادات عليه خود جواب فضل را نپسنديده ومتوجه
توجيه حديث بر وجهى وجيه گرديده وگفته ( تا آخر كلام أو ) "
نگارنده گويد : چون بقيه كلام قاضى ( ره ) مربوط بترجمه فضل نيست و
نيز مشتمل بر طول وتفصيل است از نقل آن در اين مورد صرف نظر شد هر كه طالب
باشد بمجالس المؤمنين مراجعه كند ( ص 183 چاپ اول بسال 1262 هجري قمرى ) .


اختلاف در آنست كه بعضى ميگويند كه از مرتبه عدالت مترقى بصفت عصمت بود وبعضي مى گويند كه : معصوم نبود بلكه عدل وبر وتقى بود وظاهر أو از خطا وزلل پاك بود وبالجملة خلاف ايشان در نفى عصمت اوست وهمان قوم اجماع كرده اند در نفى عصمت أبى بكر واختلاف در عصمت أو كرده اند ، بعضى گفته اند كه : عدل است ، وبعضي گفته اند كه : بواسطة غصب خلافت وديگر مفاسد از دايره عدالت خارج شده ، وظاهر است كه كسى كه اجماع بر عدالت أو واقع باشد واختلاف در عصمت أو داشته باشند اولى است بامامت از كسى كه اختلاف در عدالت أو داشته باشند واتفاق بر نفى عصمت أو كرده باشند .
أيضا در كتاب مشفى مسطور است كه شخصي از فضل سؤال نمود كه : چه مى گوئى در آن حديث كه ناصبيان از حضرت امير روايت مى كنند كه گفت : لا اوتى برجل يفضلني على أبى بكر وعمر الا وجلدته حد المفترى يعنى هر گاه پيش من آرند كسى را كه تفضيل من بر أبو بكر وعمر كرده باشد حدى كه در شريعت پيغمبرى جهت هر مفترى مقرر شده باشد بر أو خواهم زد . فضل در جواب گفت : راوي اين حديث سويد بن غفله است واتفاق اهل آثار است بر آنكه أو كثير الغلط بوده با آنكه نفس حديث متناقض است زيرا كه باجماع امت حضرت امير در قضايا واحكام دين عدل بود واز عدالت نيست كه حد مفترى كسى را زنند كه افترا نكرده باشد .
شيخ أجل مفيد در بعضى افادات عليه خود جواب فضل را نپسنديده ومتوجه توجيه حديث بر وجهى وجيه گرديده وگفته ( تا آخر كلام أو ) " نگارنده گويد : چون بقيه كلام قاضى ( ره ) مربوط بترجمه فضل نيست و نيز مشتمل بر طول وتفصيل است از نقل آن در اين مورد صرف نظر شد هر كه طالب باشد بمجالس المؤمنين مراجعه كند ( ص 183 چاپ اول بسال 1262 هجري قمرى ) .

مقدمة المصحح 6


مؤلف كتاب گنج دانش ضمن ذكر رجال نيشابور كه از
مفاخر آنجا بوده اند گفته ( ص 521 ) :
" - فضل بن شاذان بن خليل أبو محمد الازدي النيشابوري
نجاشى عليه الرحمه مى گويد : پدرش از اصحاب يونس بود ، واز حضرت
أبى جعفر ثانى وقيل : عن أبي الحسن الرضا أيضا - سلام الله عليهما - روايت كرده ،
وفضل أشهر از آنست كه ما بخواهيم وى را معرفى كنيم . كشى رحمة الله عليه گفته كه :
فضل صد وهشتاد كتاب تأليف نموده ، ونجاشى آنچه را بدست افتاده شمار داده ،
أبو الحسن بندقى گفته كه : عبد الله بن طاهر فضل بن شاذان را از نيشابور نفى نموده
وعقيدت اورا در حق شيخين وصدر سلف تحقيق نمودند گفت : أبو بكر را دوست
مى دارم واز عمر بيزارم ، گفتند : چرا ؟ گفت : از اينكه عباس را از شورى خارج
ساخت ، چون عهد بنى عباس بود اين حرف باعث خلاص أو شد .
بعضى بفضل بن شاذان نسبت داده اند كه مى گفته است :
وصى ابراهيم خير من وصى محمد ، وهم بوى اسناد نموده اند كه : بتجسيم
قائل بود ، واز اين دو عقيده فاسده امام وقت بر وى خشم داشت . ولى محققين از
أهل رجال اين سخنان را در حق فضل داخل فضول دانسته اند واو را از جمله ثقات
فحول نگاشته وأحاديث ورواياتش راقرين قبول گرفته اند بدلائل چند از جمله قول
معصوم كه فرموده : رحم الله الفضل .
بارى فضل مقارن فوت خود در روستاى بيهق توقف داشت چون خبر خوارج
بوى رسيد از بيم نكايت ايشان حركت كرده زحمتي شديد از خشونت سفر در وجودش
پديد آمد ودر سنة 260 [ دويست وشصت ] بار سفر عقبى بست " .
نگارنده گويد : جواب اين قبيل نسبتها كه بفضل بن شاذان دا ؟ ده اند عن قريب
بر وجه مبسوط خواهد آمد إن شاء الله تعالى .


مؤلف كتاب گنج دانش ضمن ذكر رجال نيشابور كه از مفاخر آنجا بوده اند گفته ( ص 521 ) :
" - فضل بن شاذان بن خليل أبو محمد الازدي النيشابوري نجاشى عليه الرحمه مى گويد : پدرش از اصحاب يونس بود ، واز حضرت أبى جعفر ثانى وقيل : عن أبي الحسن الرضا أيضا - سلام الله عليهما - روايت كرده ، وفضل أشهر از آنست كه ما بخواهيم وى را معرفى كنيم . كشى رحمة الله عليه گفته كه :
فضل صد وهشتاد كتاب تأليف نموده ، ونجاشى آنچه را بدست افتاده شمار داده ، أبو الحسن بندقى گفته كه : عبد الله بن طاهر فضل بن شاذان را از نيشابور نفى نموده وعقيدت اورا در حق شيخين وصدر سلف تحقيق نمودند گفت : أبو بكر را دوست مى دارم واز عمر بيزارم ، گفتند : چرا ؟ گفت : از اينكه عباس را از شورى خارج ساخت ، چون عهد بنى عباس بود اين حرف باعث خلاص أو شد .
بعضى بفضل بن شاذان نسبت داده اند كه مى گفته است :
وصى ابراهيم خير من وصى محمد ، وهم بوى اسناد نموده اند كه : بتجسيم قائل بود ، واز اين دو عقيده فاسده امام وقت بر وى خشم داشت . ولى محققين از أهل رجال اين سخنان را در حق فضل داخل فضول دانسته اند واو را از جمله ثقات فحول نگاشته وأحاديث ورواياتش راقرين قبول گرفته اند بدلائل چند از جمله قول معصوم كه فرموده : رحم الله الفضل .
بارى فضل مقارن فوت خود در روستاى بيهق توقف داشت چون خبر خوارج بوى رسيد از بيم نكايت ايشان حركت كرده زحمتي شديد از خشونت سفر در وجودش پديد آمد ودر سنة 260 [ دويست وشصت ] بار سفر عقبى بست " .
نگارنده گويد : جواب اين قبيل نسبتها كه بفضل بن شاذان دا ؟ ده اند عن قريب بر وجه مبسوط خواهد آمد إن شاء الله تعالى .

مقدمة المصحح 7


محدث قمى ( ره ) در تحفة الاحباب ( ص 267 - 268 ) وهمچنين در
منتهى الآمال در ترجمه امام جواد - عليه السلام - ضمن ذكر تنى چند از أصحاب
آن حضرت ( در فصل هفتم از فصول متعلقه بترجمه امام نامبرده ) گفته :
" أبو محمد فضل بن شاذان بن خليل ازدى نيشابورى - ثقه جليل القدر از
فقها ومتكلمين شيعه وشيخ طايفه وبسيار عظيم الشأن وأجل از توصيف است ،
از حضرت جواد - عليه السلام - حديث روايت كرده وگفته اند كه : از حضرت رضا
- عليه السلام - نيز روايت كرده ، وپدرش از أصحاب يونس است ، وفضل يكصد و
هشتاد كتاب تصنيف كرده ، وحضرت أبو محمد عسكري عليه السلام دو دفعه و
بروايتي سه مرتبه بر أو ترحم فرموده ، وشيخ كشى رواياتي در مدح أو ذكر كرده وهم
نقل كرده اخباري كه منافى است با آن روايات ، علامه وديگران از روايات منافى
مدح جواب فرموده اند كه : وهو رضي الله عنه أجل من أن يغمز عليه وهو رئيس طائفتنا
رضي الله عنهم أجمعين .
در مجالس المؤمنين از كتاب مختار كشى نقل كرده كه اين شيخ بزرگوار در
ايام عبد الله بن طاهر كه از جانب بنى عباس در نيشابور والى بود محنت وابتلا پيدا
كرد وعبد الله أو را از نيشابور نفى واخراج كرد بعد از آنكه أو را برگردانيد پيش
خود طلبيده تفتيش كتب أو نمود وخواست تا واقف شود بر قول أو در حق شيخين
پس امر كرد كه آن كتب را جهت أو بنويسانند وفضل رؤس مسائل اعتقاديه را از توحيد
وعدل ومانند آن جهت أو نوشت وچون أو بنظر عبد الله رسيد گفت : اين قدر كافى
نيست مى خواهم كه اعتقاد ترا درباره سلف بدانم . پس فضل گفت : أبو بكر را دوست
دارم واز عمر بيزارم . عبد الله گفت : چرا از عمر بيزارى ؟ گفت : بواسطة آنكه
عباس را از شورى بيرون كرد وبسبب القاى اين جواب لطيف كه متضمن خوش آمد
عباسيان بود از دست آن فظ غليظ خلاصى يافت ( تا آخر ترجمه أو ) " .


محدث قمى ( ره ) در تحفة الاحباب ( ص 267 - 268 ) وهمچنين در منتهى الآمال در ترجمه امام جواد - عليه السلام - ضمن ذكر تنى چند از أصحاب آن حضرت ( در فصل هفتم از فصول متعلقه بترجمه امام نامبرده ) گفته :
" أبو محمد فضل بن شاذان بن خليل ازدى نيشابورى - ثقه جليل القدر از فقها ومتكلمين شيعه وشيخ طايفه وبسيار عظيم الشأن وأجل از توصيف است ، از حضرت جواد - عليه السلام - حديث روايت كرده وگفته اند كه : از حضرت رضا - عليه السلام - نيز روايت كرده ، وپدرش از أصحاب يونس است ، وفضل يكصد و هشتاد كتاب تصنيف كرده ، وحضرت أبو محمد عسكري عليه السلام دو دفعه و بروايتي سه مرتبه بر أو ترحم فرموده ، وشيخ كشى رواياتي در مدح أو ذكر كرده وهم نقل كرده اخباري كه منافى است با آن روايات ، علامه وديگران از روايات منافى مدح جواب فرموده اند كه : وهو رضي الله عنه أجل من أن يغمز عليه وهو رئيس طائفتنا رضي الله عنهم أجمعين .
در مجالس المؤمنين از كتاب مختار كشى نقل كرده كه اين شيخ بزرگوار در ايام عبد الله بن طاهر كه از جانب بنى عباس در نيشابور والى بود محنت وابتلا پيدا كرد وعبد الله أو را از نيشابور نفى واخراج كرد بعد از آنكه أو را برگردانيد پيش خود طلبيده تفتيش كتب أو نمود وخواست تا واقف شود بر قول أو در حق شيخين پس امر كرد كه آن كتب را جهت أو بنويسانند وفضل رؤس مسائل اعتقاديه را از توحيد وعدل ومانند آن جهت أو نوشت وچون أو بنظر عبد الله رسيد گفت : اين قدر كافى نيست مى خواهم كه اعتقاد ترا درباره سلف بدانم . پس فضل گفت : أبو بكر را دوست دارم واز عمر بيزارم . عبد الله گفت : چرا از عمر بيزارى ؟ گفت : بواسطة آنكه عباس را از شورى بيرون كرد وبسبب القاى اين جواب لطيف كه متضمن خوش آمد عباسيان بود از دست آن فظ غليظ خلاصى يافت ( تا آخر ترجمه أو ) " .

مقدمة المصحح 8


اشاره بچند امر در اينجا لازم است
1 - بنابر گفته بسيارى از علماى رجال فضل از أصحاب حضرت رضا وامام
جواد - عليهما السلام - بوده است ليكن چون شيخ طوسى ( ره ) در رجال خود
فضل را از أصحاب امام على النقى وامام حسن عسكري - عليهما السلام - بشمار
آورده است از اين روى قليلى از علماى تراجم تصرح كرده اند كه فضل از أصحاب
هر چهار امام بوده است ، وزمان حيات فضل بن شاذان نيز با ادراك اين سعادت
عظمي ومنزلت كبرى منافات ندارد زيرا كه وى در سال دويست وشصت هجري قمرى
بدرود زندگانى گفته است ، در هر صورت طالب تحقيق بيشتر خودش در اين موضوع
خوض كند وبمدارك ومآخد آن مراجعه نمايد .
2 - از كلمه " الازدي " كه نجاشى ( ره ) در كتاب رجال خود وعلامه ( ره )
در خلاصة الاقوال فضل بن شاذان را در ترجمه حال وى بآن موصوف ساخته اند
بر مى آيد كه نسب فضل بقبيله أزد منتهى مى شود صاحب منتهى الارب گفته : " أزد
بالفتح پدر قبيله ايست در يمن كه جميع أنصار از أولاد اويند وپدرش غوث نام داشت
وسين بجاى زا أفصح است واو را أزد شنوءة وأزد عمان وأزد السراة نيز گويند ،
ونيز أزد نام محدثي كشى است كه پدرش فتح نام داشت " .
نگارنده گويد : عبارت اين لغوى ترجمه كلام صاحب قاموس است وچون
ما در آينده از اين موضوع بحث نسبة مفصلى خواهيم كرد بنا براين در اينجا بنقل
مطلب ديگرى در وصف برخى از كسانى كه باين قبيله منسوب بوده اند مى پردازيم .
قاضى شوشتري ( ره ) در مجلس دوم از مجالس المؤمنين ضمن ذكر طوايف
مشهور بتشيع گفته ( ص 135 - 138 چاپ اسلاميه ) :
" در كتاب أنساب سمعاني مسطور است كه : أزد بفتح الف وسكون زاء وكسر
دال مهمله نام پدر قبيله ايست از عرب واو ازد بن غوث بن نبت بن مالك بن كهلان


اشاره بچند امر در اينجا لازم است 1 - بنابر گفته بسيارى از علماى رجال فضل از أصحاب حضرت رضا وامام جواد - عليهما السلام - بوده است ليكن چون شيخ طوسى ( ره ) در رجال خود فضل را از أصحاب امام على النقى وامام حسن عسكري - عليهما السلام - بشمار آورده است از اين روى قليلى از علماى تراجم تصرح كرده اند كه فضل از أصحاب هر چهار امام بوده است ، وزمان حيات فضل بن شاذان نيز با ادراك اين سعادت عظمي ومنزلت كبرى منافات ندارد زيرا كه وى در سال دويست وشصت هجري قمرى بدرود زندگانى گفته است ، در هر صورت طالب تحقيق بيشتر خودش در اين موضوع خوض كند وبمدارك ومآخد آن مراجعه نمايد .
2 - از كلمه " الازدي " كه نجاشى ( ره ) در كتاب رجال خود وعلامه ( ره ) در خلاصة الاقوال فضل بن شاذان را در ترجمه حال وى بآن موصوف ساخته اند بر مى آيد كه نسب فضل بقبيله أزد منتهى مى شود صاحب منتهى الارب گفته : " أزد بالفتح پدر قبيله ايست در يمن كه جميع أنصار از أولاد اويند وپدرش غوث نام داشت وسين بجاى زا أفصح است واو را أزد شنوءة وأزد عمان وأزد السراة نيز گويند ، ونيز أزد نام محدثي كشى است كه پدرش فتح نام داشت " .
نگارنده گويد : عبارت اين لغوى ترجمه كلام صاحب قاموس است وچون ما در آينده از اين موضوع بحث نسبة مفصلى خواهيم كرد بنا براين در اينجا بنقل مطلب ديگرى در وصف برخى از كسانى كه باين قبيله منسوب بوده اند مى پردازيم .
قاضى شوشتري ( ره ) در مجلس دوم از مجالس المؤمنين ضمن ذكر طوايف مشهور بتشيع گفته ( ص 135 - 138 چاپ اسلاميه ) :
" در كتاب أنساب سمعاني مسطور است كه : أزد بفتح الف وسكون زاء وكسر دال مهمله نام پدر قبيله ايست از عرب واو ازد بن غوث بن نبت بن مالك بن كهلان

مقدمة المصحح 9

لا يتم تسجيل الدخول!