إسم الكتاب : مناسك حج ( فارسي ) ( عدد الصفحات : 124)


مناسك حج
استاد الفقهاء والمجتهدين شيخ مرتضى انصاري قدس سرّه
تحقيق
مجمع الفكر الإسلامي


مناسك حج استاد الفقهاء والمجتهدين شيخ مرتضى انصاري قدس سرّه تحقيق مجمع الفكر الإسلامي

1


< صفحة فارغة >
صفحة بيضاء
< / صفحة فارغة >


< صفحة فارغة > صفحة بيضاء < / صفحة فارغة >

2


بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم


بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم

3


< صفحة فارغة >
صفحة بيضاء
< / صفحة فارغة >


< صفحة فارغة > صفحة بيضاء < / صفحة فارغة >

4



< صفحة فارغة >
[ مقدمه محقق ]
< / صفحة فارغة >
بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم
الحمد للَّه ربّ العالمين ، و الصلاة و السلام على خاتم أنبيائه و رسله محمد و آله الطاهرين .
آن چه پيش رو داريم كتاب مناسك حج است كه بدست استاذ الفقهاء و المجتهدين مرحوم حاج شيخ مرتضى انصارى اعلى اللَّه مقامه الشريف تحرير شده است ، البته چنانچه خود ايشان تصريح نموده‌اند آن را به نحوى نوشته‌اند كه موافق با احتياط باشد ، تا انتفاع از آن اختصاص به زمان حيات و نظرات خاص ايشان نداشته باشد ؛ لذا با اينكه فقهاى ديگر بر آن حاشيه زده‌اند ولى موارد حاشيه هاى آنان اندك است .
البته كتاب مناسك به عربى هم ترجمه شده است ، و در نظر داشتيم اصل فارسى همراه با ترجمه عربى آن را يك جا چاپ كنيم ، ولى از آنجا كه احتمال داشت ترجمه بهترى پيدا شود ؛ لذا فعلا به چاپ اصل فارسى آن اكتفا نموديم . تا ان شاء الله تعالى در فرصت ديگرى همراه با ترجمه اى مناسب چاپ گردد .
آن چه بر امتياز كتاب افزوده ، وجود حاشيه هاى فقهاى بزرگى همچون مرحوم ميرزا محمّد حسن شيرازى و مرحوم آخوند محمّد كاظم


< صفحة فارغة > [ مقدمه محقق ] < / صفحة فارغة > بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم الحمد للَّه ربّ العالمين ، و الصلاة و السلام على خاتم أنبيائه و رسله محمد و آله الطاهرين .
آن چه پيش رو داريم كتاب مناسك حج است كه بدست استاذ الفقهاء و المجتهدين مرحوم حاج شيخ مرتضى انصارى اعلى اللَّه مقامه الشريف تحرير شده است ، البته چنانچه خود ايشان تصريح نموده‌اند آن را به نحوى نوشته‌اند كه موافق با احتياط باشد ، تا انتفاع از آن اختصاص به زمان حيات و نظرات خاص ايشان نداشته باشد ؛ لذا با اينكه فقهاى ديگر بر آن حاشيه زده‌اند ولى موارد حاشيه هاى آنان اندك است .
البته كتاب مناسك به عربى هم ترجمه شده است ، و در نظر داشتيم اصل فارسى همراه با ترجمه عربى آن را يك جا چاپ كنيم ، ولى از آنجا كه احتمال داشت ترجمه بهترى پيدا شود ؛ لذا فعلا به چاپ اصل فارسى آن اكتفا نموديم . تا ان شاء الله تعالى در فرصت ديگرى همراه با ترجمه اى مناسب چاپ گردد .
آن چه بر امتياز كتاب افزوده ، وجود حاشيه هاى فقهاى بزرگى همچون مرحوم ميرزا محمّد حسن شيرازى و مرحوم آخوند محمّد كاظم

5


خراسانى و مرحوم سيد محمّد كاظم يزدى قدّس اللَّه اسرارهم مىباشد .
نسخه هاى مورد اعتماد :
خوشبختانه بين نسخه هائى كه در دست بود اختلافهاى چندان مهمّى وجود نداشت ، و آنچه بود در حدود اختلافهاى املائى و رسم الخطى و يا احيانا ادبى بود .
و اما مشخّصات نسخه هاى مزبور به قرار زير است :
1 - نسخه خطى :
نسخه اى خوش خطَّ و خوانا كه در قطع ( 16 11 ) و به شمارهء عمومى ( 8862 ) در كتابخانه آستان قدس رضوى نگهدارى مىشود .
اين نسخه از لحاظ ادبى و املائى بر ساير نسخه هائى كه ذكر خواهد شد رجحان دارد .
خصوصيّت مهمّ اين نسخه اين است كه مورد امضاى مرحوم حاج شيخ جعفر شوشترى اعلى اللَّه مقامه الشريف مىباشد « 1 » . ايشان عبارتى را در حاشيه صفحه اوّل كتاب نوشته و زير آن به مهر خويش ممهور نموده‌اند .

عبارتى كه ذكر فرموده‌اند اين است :
« اين مناسك كه از مرحوم حجّة الاسلام الشيخ المرتضى للأنام - طاب ثراه - مىباشد ، مسائل آن را غالبا طبق احتياط نوشته‌اند ؛ و لهذا در اوّل آن فرموده‌اند : كه عمل به آن اختصاص به ايّام حيات من ندارد ، با


خراسانى و مرحوم سيد محمّد كاظم يزدى قدّس اللَّه اسرارهم مىباشد .
نسخه هاى مورد اعتماد :
خوشبختانه بين نسخه هائى كه در دست بود اختلافهاى چندان مهمّى وجود نداشت ، و آنچه بود در حدود اختلافهاى املائى و رسم الخطى و يا احيانا ادبى بود .
و اما مشخّصات نسخه هاى مزبور به قرار زير است :
1 - نسخه خطى :
نسخه اى خوش خطَّ و خوانا كه در قطع ( 16 11 ) و به شمارهء عمومى ( 8862 ) در كتابخانه آستان قدس رضوى نگهدارى مىشود .
اين نسخه از لحاظ ادبى و املائى بر ساير نسخه هائى كه ذكر خواهد شد رجحان دارد .
خصوصيّت مهمّ اين نسخه اين است كه مورد امضاى مرحوم حاج شيخ جعفر شوشترى اعلى اللَّه مقامه الشريف مىباشد « 1 » . ايشان عبارتى را در حاشيه صفحه اوّل كتاب نوشته و زير آن به مهر خويش ممهور نموده‌اند .
عبارتى كه ذكر فرموده‌اند اين است :
« اين مناسك كه از مرحوم حجّة الاسلام الشيخ المرتضى للأنام - طاب ثراه - مىباشد ، مسائل آن را غالبا طبق احتياط نوشته‌اند ؛ و لهذا در اوّل آن فرموده‌اند : كه عمل به آن اختصاص به ايّام حيات من ندارد ، با

--------------------------------------------------------------------------

« 1 » البته فقهاى ديگرى نيز به امضاى مناسك شيخ انصارى قدّس سرّه اكتفا نموده و حاشيه اى بر آن نزده‌اند .

« 1 » البته فقهاى ديگرى نيز به امضاى مناسك شيخ انصارى قدّس سرّه اكتفا نموده و حاشيه اى بر آن نزده‌اند .

6


وجود اينكه تقليد ميّت را جائز نمىدانستند . و فتاوى حقير بر طبق فتاوى مسطوره در اين مناسك مىباشد ، مگر در يك مسأله كه ايشان در مشعر الحرام ذكر خدا را مستحب مىدانند ، و احقر تقويت وجوب آن مىكنم ، و قصد قربت كفايت مىكند . پس عامل به اين رساله از عهده تكليف ان شاء اللَّه بر آمده است و عند اللَّه معذور بلكه مثاب و مأجور است » .
« حرّره أقلّ خدّام الشرع جعفر التستري » .
البته غير از مطلبى كه ذكر نمودند حاشيهء ديگرى در ميقاتها دارند كه در محلّ خودش با رمز ( ج ع ) بدان اشاره نموده‌اند ، و ما هم به همين صورت آن را ذكر كرديم .
2 - نسخه چاپ ( 1298 ه . ق ) :
در مقدّمه اين نسخه چنين آمده است : « مخفى نماند كه چون مناسك مرحوم حجّة الاسلام حاج شيخ مرتضى بسيار كمياب بود و حجّاج بيت اللَّه الحرام بسيار اوقات تلخ بودند ، لهذا بر خود لازم دانسته كه مناسك مرحوم آقا شيخ مرتضى رحمه اللَّه استكتاب نموده ، و حواشى حجّة الاسلام آقا ميرزا حسن سلَّمه اللَّه تعالى به او ملحق ساخته ، و كمال سعى و اهتمام در تصميم اين نسخه شد تا حجّاج بيت اللَّه الحرام را نفع بخشد » .
از اين كلام ظاهر مىشود كه مناسك قبل از اين تاريخ هم چاپ شده است ، ولى متأسّفانه تاكنون به دست ما نرسيده ؛ و مرحوم علَّامه تهرانى در « الذريعه » نيز بدان اشاره نفرموده‌اند ، بلكه فقط به چاپهاى ( 1301 ه . ق ) و ( 1321 ه . ق ) اشاره نموده‌اند « 2 » .


وجود اينكه تقليد ميّت را جائز نمىدانستند . و فتاوى حقير بر طبق فتاوى مسطوره در اين مناسك مىباشد ، مگر در يك مسأله كه ايشان در مشعر الحرام ذكر خدا را مستحب مىدانند ، و احقر تقويت وجوب آن مىكنم ، و قصد قربت كفايت مىكند . پس عامل به اين رساله از عهده تكليف ان شاء اللَّه بر آمده است و عند اللَّه معذور بلكه مثاب و مأجور است » .
« حرّره أقلّ خدّام الشرع جعفر التستري » .
البته غير از مطلبى كه ذكر نمودند حاشيهء ديگرى در ميقاتها دارند كه در محلّ خودش با رمز ( ج ع ) بدان اشاره نموده‌اند ، و ما هم به همين صورت آن را ذكر كرديم .
2 - نسخه چاپ ( 1298 ه . ق ) :
در مقدّمه اين نسخه چنين آمده است : « مخفى نماند كه چون مناسك مرحوم حجّة الاسلام حاج شيخ مرتضى بسيار كمياب بود و حجّاج بيت اللَّه الحرام بسيار اوقات تلخ بودند ، لهذا بر خود لازم دانسته كه مناسك مرحوم آقا شيخ مرتضى رحمه اللَّه استكتاب نموده ، و حواشى حجّة الاسلام آقا ميرزا حسن سلَّمه اللَّه تعالى به او ملحق ساخته ، و كمال سعى و اهتمام در تصميم اين نسخه شد تا حجّاج بيت اللَّه الحرام را نفع بخشد » .
از اين كلام ظاهر مىشود كه مناسك قبل از اين تاريخ هم چاپ شده است ، ولى متأسّفانه تاكنون به دست ما نرسيده ؛ و مرحوم علَّامه تهرانى در « الذريعه » نيز بدان اشاره نفرموده‌اند ، بلكه فقط به چاپهاى ( 1301 ه . ق ) و ( 1321 ه . ق ) اشاره نموده‌اند « 2 » .

--------------------------------------------------------------------------

« 2 » الذريعه 22 : 273 .

« 2 » الذريعه 22 : 273 .

7


به هر حال اين نسخه در كتابخانه مرحوم آية اللَّه مرعشى به شمارهء مسلسل ( 10188 ) ، موجود است .
3 - نسخه چاپ ( 1311 ه . ق ) :
در اين چاپ ، مناسك مرحوم شيخ انصارى قدّس سرّه همراه با حواشى مرحوم ميرزاى شيرازى قدّس سرّه ، به چاپ رسيده كه يك نسخه از آن در كتابخانه مدرسه فيضيّه به شماره ( 51 / 144 ) موجود است .
4 - نسخه چاپ ( 1321 ه . ق ) :
حاشيه هائى كه در اين چاپ ، همراه با اصل ، چاپ شده‌اند عبارتند از : حاشيه مرحوم ميرزا محمّد حسن شيرازى ، و مرحوم آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى ، و مرحوم سيد محمّد كاظم يزدى قدّس اللَّه أسرارهم .
متأسّفانه در اين نسخه در چند مورد سقط وجود داشت كه به كمك نسخ ديگر اين نقيصه جبران شد .
يك نسخه از اين چاپ در كتابخانه مرحوم آية اللَّه مرعشى به شمارهء مسلسل ( 6644 ) ، موجود است .
5 - نسخه چاپ ( 1331 ه . ق ) :
در اين نسخه ، مناسك مرحوم شيخ انصارى قدّس سرّه بر طبق نظر مرحوم سيد محمّد كاظم يزدى قدّس سرّه تحرير شده ، و در بغداد ( مطبعة الآداب ) ، به چاپ رسيده است ، و احيانا در پاورقى به اين نسخه با عنوان چاپ بغداد اشاره شده است .
يك نسخه از اين چاپ در كتابخانه مرحوم آية اللَّه مرعشى به شماره مسلسل ( 96368 ) ، موجود است .
البته اين كتاب چاپهاى ديگرى هم داشته است ، از آن جمله


به هر حال اين نسخه در كتابخانه مرحوم آية اللَّه مرعشى به شمارهء مسلسل ( 10188 ) ، موجود است .
3 - نسخه چاپ ( 1311 ه . ق ) :
در اين چاپ ، مناسك مرحوم شيخ انصارى قدّس سرّه همراه با حواشى مرحوم ميرزاى شيرازى قدّس سرّه ، به چاپ رسيده كه يك نسخه از آن در كتابخانه مدرسه فيضيّه به شماره ( 51 / 144 ) موجود است .
4 - نسخه چاپ ( 1321 ه . ق ) :
حاشيه هائى كه در اين چاپ ، همراه با اصل ، چاپ شده‌اند عبارتند از : حاشيه مرحوم ميرزا محمّد حسن شيرازى ، و مرحوم آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى ، و مرحوم سيد محمّد كاظم يزدى قدّس اللَّه أسرارهم .
متأسّفانه در اين نسخه در چند مورد سقط وجود داشت كه به كمك نسخ ديگر اين نقيصه جبران شد .
يك نسخه از اين چاپ در كتابخانه مرحوم آية اللَّه مرعشى به شمارهء مسلسل ( 6644 ) ، موجود است .
5 - نسخه چاپ ( 1331 ه . ق ) :
در اين نسخه ، مناسك مرحوم شيخ انصارى قدّس سرّه بر طبق نظر مرحوم سيد محمّد كاظم يزدى قدّس سرّه تحرير شده ، و در بغداد ( مطبعة الآداب ) ، به چاپ رسيده است ، و احيانا در پاورقى به اين نسخه با عنوان چاپ بغداد اشاره شده است .
يك نسخه از اين چاپ در كتابخانه مرحوم آية اللَّه مرعشى به شماره مسلسل ( 96368 ) ، موجود است .
البته اين كتاب چاپهاى ديگرى هم داشته است ، از آن جمله

8


چاپ ( 1301 ه . ق ) كه علَّامه تهرانى بدان اشاره نموده‌اند .
ترجمه عربى آن هم گويا بيش از يك بار انجام گرفته است ، زيرا علَّامه تهرانى به يك ترجمه اشاره نموده كه همراه با حواشى ميرزاى شيرازى قدّس سرّه در عظيم آباد هند به چاپ رسيده است ، ولى نسخه ديگرى وجود دارد كه مطابق فتواى مرحوم سيد ابو الحسن اصفهانى قدّس سرّه تحرير شده و در نجف اشرف به چاپ رسيده است .
روش تحقيق :
و اما كارهائى كه بر روى مناسك انجام گرفته عبارتند از :
1 - مقابله نسخه ها : از آنجا كه اختلافهاى مهمّى جز اختلافهاى املائى و رسم الخطَّى « 3 » و چاپى وجود نداشت ؛ لذا از اشاره به آنها خوددارى شد ، و چون نسخهء حاج شيخ جعفر شوشترى قدّس سرّه از ساير نسخ بهتر بود لذا آن را اصل قرار داديم و اگر اختلاف مهمى وجود داشت بنحو زير عمل نموديم :
1 - چنانچه ساير نسخ اضافه اى داشتند كه نسخه شيخ شوشترى نداشت آن را بين دو كروشه و بدون رمز - [ ] - گذاشتيم .
2 - و چنانچه نسخه شيخ شوشترى اضافه اى داشت كه ساير نسخ نداشت آن را بين دو كروشه با رمز ش - [ - ش ] - گذاشتيم .
3 - و اگر عبارت نسخه شيخ شوشترى با ساير نسخ فرق داشت


چاپ ( 1301 ه . ق ) كه علَّامه تهرانى بدان اشاره نموده‌اند .
ترجمه عربى آن هم گويا بيش از يك بار انجام گرفته است ، زيرا علَّامه تهرانى به يك ترجمه اشاره نموده كه همراه با حواشى ميرزاى شيرازى قدّس سرّه در عظيم آباد هند به چاپ رسيده است ، ولى نسخه ديگرى وجود دارد كه مطابق فتواى مرحوم سيد ابو الحسن اصفهانى قدّس سرّه تحرير شده و در نجف اشرف به چاپ رسيده است .
روش تحقيق :
و اما كارهائى كه بر روى مناسك انجام گرفته عبارتند از :
1 - مقابله نسخه ها : از آنجا كه اختلافهاى مهمّى جز اختلافهاى املائى و رسم الخطَّى « 3 » و چاپى وجود نداشت ؛ لذا از اشاره به آنها خوددارى شد ، و چون نسخهء حاج شيخ جعفر شوشترى قدّس سرّه از ساير نسخ بهتر بود لذا آن را اصل قرار داديم و اگر اختلاف مهمى وجود داشت بنحو زير عمل نموديم :
1 - چنانچه ساير نسخ اضافه اى داشتند كه نسخه شيخ شوشترى نداشت آن را بين دو كروشه و بدون رمز - [ ] - گذاشتيم .
2 - و چنانچه نسخه شيخ شوشترى اضافه اى داشت كه ساير نسخ نداشت آن را بين دو كروشه با رمز ش - [ - ش ] - گذاشتيم .
3 - و اگر عبارت نسخه شيخ شوشترى با ساير نسخ فرق داشت

--------------------------------------------------------------------------

« 3 » الفاظى كه به رسم الخطَّ قديم نوشته و تلفّظ مىشدند به رسم الخطَّ زمان فعلى تبديل شدند ، مانند : سيم ، دويم ، كه به سوم و دوم ، و جزو كه به جزء تبديل شدند ، و به همين نحو موارد ديگر .

« 3 » الفاظى كه به رسم الخطَّ قديم نوشته و تلفّظ مىشدند به رسم الخطَّ زمان فعلى تبديل شدند ، مانند : سيم ، دويم ، كه به سوم و دوم ، و جزو كه به جزء تبديل شدند ، و به همين نحو موارد ديگر .

9


چنانچه نسخه شيخ شوشترى را ترجيح داده باشيم آن را در متن ، و عبارت ساير نسخ را بين دو پرانتز با رمز خ ل - ( - خ ل ) - قرار داده‌ايم ، و چنانچه ساير نسخ را ترجيح داده باشيم آن را در متن ، و نسخه شيخ شوشترى را بين پرانتز و با رمز خ ش - ( - خ ش ) - قرار داده‌ايم .
2 - ثبت حاشيه ها در پاورقى : در اين زمينه حواشى ميرزاى شيرازى قدّس سرّه مانند اصل ، بعنوان ( ميرزا ) ، و حاشيه هاى مرحوم آخوند قدّس سرّه كه در اصل ( ظم الخراسانى ) بود ، بعنوان ( خراسانى ) ، و حاشيه هاى مرحوم سيد يزدى قدّس سرّه كه در اصل ( ظم الطباطبائى ) بود ، بعنوان طباطبائى ثبت گرديد .
3 - استخراج منابع و مصادر : براى جلوگيرى از تراكم پاورقيها و تداخل آنها ، مناسب ديديم براى منابع استخراج شده يك شماره مسلسل قرار داده و آن را در آخر كتاب بياوريم .
در نهايت از همهء برادرانى كه در احياى اين اثر گرانبها سهمى داشته‌اند ، كمال تشكَّر مىشود ، توفيق خود و همه برادران را در راه احياى آثار اهل بيت عليهم السّلام از درگاه احديّت خواستارم .
مسئول گروه تحقيق محمد على انصارى


چنانچه نسخه شيخ شوشترى را ترجيح داده باشيم آن را در متن ، و عبارت ساير نسخ را بين دو پرانتز با رمز خ ل - ( - خ ل ) - قرار داده‌ايم ، و چنانچه ساير نسخ را ترجيح داده باشيم آن را در متن ، و نسخه شيخ شوشترى را بين پرانتز و با رمز خ ش - ( - خ ش ) - قرار داده‌ايم .
2 - ثبت حاشيه ها در پاورقى : در اين زمينه حواشى ميرزاى شيرازى قدّس سرّه مانند اصل ، بعنوان ( ميرزا ) ، و حاشيه هاى مرحوم آخوند قدّس سرّه كه در اصل ( ظم الخراسانى ) بود ، بعنوان ( خراسانى ) ، و حاشيه هاى مرحوم سيد يزدى قدّس سرّه كه در اصل ( ظم الطباطبائى ) بود ، بعنوان طباطبائى ثبت گرديد .
3 - استخراج منابع و مصادر : براى جلوگيرى از تراكم پاورقيها و تداخل آنها ، مناسب ديديم براى منابع استخراج شده يك شماره مسلسل قرار داده و آن را در آخر كتاب بياوريم .
در نهايت از همهء برادرانى كه در احياى اين اثر گرانبها سهمى داشته‌اند ، كمال تشكَّر مىشود ، توفيق خود و همه برادران را در راه احياى آثار اهل بيت عليهم السّلام از درگاه احديّت خواستارم .
مسئول گروه تحقيق محمد على انصارى

10

لا يتم تسجيل الدخول!