إسم الكتاب : مجمع الرسائل ( فارسي ) ( عدد الصفحات : 624)


رساله شريفه
مجمع الرسائل
تأليف
شيخ الفقهاء و امام المحققين شيخ محمد حسن نجفى
" صاحب جواهر "
( اعلى الله مقامه الشريف )
محشى به حاشيه جمعى از بزرگان و مفاخر عالم تشيع و ستارگان
فروزان مكتب امامت و ولايت
شيخ اعظم شيخ مرتضى انصارى ، ميرزاى بزرگ مجدد شيرازى
استاد اعظم محقق خراسانى ، فقيه اعظم سيد محمد كاظم طباطبائى يزدى
مثال فقه و تقوى ميرزا محمد تقى شيرازى ، محقق عظيم الشأن ميرزا محمد حسين
نائينى ، مؤسس حوزه علميه قم حاج شيخ عبد الكريم حائرى و
فخر الاساتذه و المحققين آقا ضياء الدين عراقى
( قدس الله اسرارهم الزكيه )
و آيت الله سيد محمد باقر شيرازى
( دام ظله العالى )


رساله شريفه مجمع الرسائل تأليف شيخ الفقهاء و امام المحققين شيخ محمد حسن نجفى " صاحب جواهر " ( اعلى الله مقامه الشريف ) محشى به حاشيه جمعى از بزرگان و مفاخر عالم تشيع و ستارگان فروزان مكتب امامت و ولايت شيخ اعظم شيخ مرتضى انصارى ، ميرزاى بزرگ مجدد شيرازى استاد اعظم محقق خراسانى ، فقيه اعظم سيد محمد كاظم طباطبائى يزدى مثال فقه و تقوى ميرزا محمد تقى شيرازى ، محقق عظيم الشأن ميرزا محمد حسين نائينى ، مؤسس حوزه علميه قم حاج شيخ عبد الكريم حائرى و فخر الاساتذه و المحققين آقا ضياء الدين عراقى ( قدس الله اسرارهم الزكيه ) و آيت الله سيد محمد باقر شيرازى ( دام ظله العالى )

1


بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله الذي جعل الحمد مفتاحا لذكره وسببا للمزيد من فضله ودليلا
على آلائه وعظمته ، ثم أفضل بركاته وأكمل تحياته على العبد
المؤيد أبي القاسم المصطفى محمد وعلى آله الطيبين الطاهرين
سيما بقية الله في الأرضين واللعن الدائم على أعدائهم
أجمعين إلى قيام يوم الدين


بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله الذي جعل الحمد مفتاحا لذكره وسببا للمزيد من فضله ودليلا على آلائه وعظمته ، ثم أفضل بركاته وأكمل تحياته على العبد المؤيد أبي القاسم المصطفى محمد وعلى آله الطيبين الطاهرين سيما بقية الله في الأرضين واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين إلى قيام يوم الدين

2



بسم الله الرحمن الرحيم
از آنجايى كه يكى از مهمترين و اساسى ترين مباحث فقه اسلامى و
خصوصا جهان تشيع مسأله اجتهاد و تقليد بوده و پيامدهاى گوناگونى را به همراه
داشته است و كيفيت آن از ابتدا تاكنون و در اعصار و زمانهاى مختلف و از جهات
متعدد ، مورد بحث و نقادى قرار گرفته ، و بزرگان و علماى بزرگى چون شيخ مفيد
و شيخ طوسى و علامه و شيخ انصارى و امثال آنها در اين باره بحثهاى متفاوتى
را داشته‌اند كه كتب ايشان مورد استفاده طالبين در گذشته و حال قرار گرفته و
مى گيرد - و از سوى ديگر همواره اين مبحث مورد عنايت خاصى قرار داشته و
دارد ، تصميم بر آن شد تا اين مسأله به نحو احسن مورد حل و فصل قرار گيرد .
در اين راستا و با توجه به نظر فقهى حضرت آيت الله آقاى حاج سيد
محمد باقر شيرازى ( دام ظله ) مبنى بر لزوم مراعات نظر بزرگان و اعلام گذشته
حتى در تقليد ابتدائى ميت ( با تفصيل مذكور در مقدمه ) و بنا به پيشنهاد معظم له ،
كتاب حاضر به نام ( رساله شريفه مجمع الرسائل ) كه محشى به حاشيه
جمعى از بزرگان و مفاخر عالم تشيع مى باشد ، براى اين منظور در نظر گرفته شد ،
در اين كتاب حواشى به صورت پاورقى ذكر شده و نيز احيانا در بعضى از صفحات
برخى از بزرگان حاشيه‌اى بر حواشى ديگران زده اند ، كه با علامت ( * 1 ) مشخص
شده است . اميد كه اين اثر مورد استفاده عموم ، خصوصا علماء اعلام و فضلا و
دانش پژوهان قرار گرفته و اثر مفيدى براى اين زمان و زمانهاى آينده بوده


بسم الله الرحمن الرحيم از آنجايى كه يكى از مهمترين و اساسى ترين مباحث فقه اسلامى و خصوصا جهان تشيع مسأله اجتهاد و تقليد بوده و پيامدهاى گوناگونى را به همراه داشته است و كيفيت آن از ابتدا تاكنون و در اعصار و زمانهاى مختلف و از جهات متعدد ، مورد بحث و نقادى قرار گرفته ، و بزرگان و علماى بزرگى چون شيخ مفيد و شيخ طوسى و علامه و شيخ انصارى و امثال آنها در اين باره بحثهاى متفاوتى را داشته‌اند كه كتب ايشان مورد استفاده طالبين در گذشته و حال قرار گرفته و مى گيرد - و از سوى ديگر همواره اين مبحث مورد عنايت خاصى قرار داشته و دارد ، تصميم بر آن شد تا اين مسأله به نحو احسن مورد حل و فصل قرار گيرد .
در اين راستا و با توجه به نظر فقهى حضرت آيت الله آقاى حاج سيد محمد باقر شيرازى ( دام ظله ) مبنى بر لزوم مراعات نظر بزرگان و اعلام گذشته حتى در تقليد ابتدائى ميت ( با تفصيل مذكور در مقدمه ) و بنا به پيشنهاد معظم له ، كتاب حاضر به نام ( رساله شريفه مجمع الرسائل ) كه محشى به حاشيه جمعى از بزرگان و مفاخر عالم تشيع مى باشد ، براى اين منظور در نظر گرفته شد ، در اين كتاب حواشى به صورت پاورقى ذكر شده و نيز احيانا در بعضى از صفحات برخى از بزرگان حاشيه‌اى بر حواشى ديگران زده اند ، كه با علامت ( * 1 ) مشخص شده است . اميد كه اين اثر مورد استفاده عموم ، خصوصا علماء اعلام و فضلا و دانش پژوهان قرار گرفته و اثر مفيدى براى اين زمان و زمانهاى آينده بوده

3


و راه روشنى براى حل اين مسأله بنيادى و اساسى باشد .
مقدمتا تذكر نكاتى چند ضرورى است :
1 - عمل به اين رساله شريفه به كيفيتى است كه در مقدمه ذكر شده است .
2 - متن اصلى رساله حاضر به حسب قرائن و شواهد موجود كه از آن جمله
حاشيه بزرگان مذكور است ، از تأليفات شيخ الفقهاء و امام المحققين شيخ
محمد حسن نجفى مشهور به صاحب جواهر " اعلى الله مقامه الشريف " مى باشد و به
جهت ثقيل بودن متن آن ، در حال حاضر براى همگان قابل درك نبوده ، و از طرفى
نيز به سبك نوين دسته بندى نشده بود ، تغييرات مختصرى در الفاظ عبارات
- و نه در مفهوم عبارات ، آن هم تا حدى كه لطافت متن اصلى باقى باشد - داده شده ،
و مطالب به صورت دسته بندى و فصل بندى ارائه شده است .
3 - در تمام كتاب تنها به حواشى شيخ اعظم انصارى ، ميرزاى بزرگ مجدد
شيرازى ، استاد اعظم محقق خراسانى ، وفقيه اعظم سيد محمد كاظم طباطبائى
يزدى ( اعلى الله مقامهم الشريف ) و حاشيه حضرت آيت الله آقاى حاج سيد محمد باقر
شيرازى ( مد ظله العالى ) اكتفا شده است ولى از سوى ديگر و با توجه به اهميت
مسأله تقليد ، نظرات بزرگانى چون مثال فقه و تقوى ميرزا محمد تقى شيرازى و
محقق عظيم الشأن محمد حسين نائينى و مؤسس حوزه عمليه قم حاج شيخ
عبد الكريم حائرى و فخر الاساتذة و المحققين آقا ضياء الدين عراقى ( قدس الله
اسرارهم الزكية ) نيز از حواشى آنها بر كتاب شريف ( عروة الوثقى ) و همچنين
رساله‌هاى عمليه آنها جمع آورى شده و در مبحث تقليد به مقتضاى عبارت به
صورت حاشيه بيان شده است .
4 - چون بعضى از الفاظ و اصطلاحات فقهى از قبيل احوط ، حدث و خبث
و . . . نياز به توضيح و تبيين معنا دارند و نيز در برخى از اندازه ها و مقياسها


و راه روشنى براى حل اين مسأله بنيادى و اساسى باشد .
مقدمتا تذكر نكاتى چند ضرورى است :
1 - عمل به اين رساله شريفه به كيفيتى است كه در مقدمه ذكر شده است .
2 - متن اصلى رساله حاضر به حسب قرائن و شواهد موجود كه از آن جمله حاشيه بزرگان مذكور است ، از تأليفات شيخ الفقهاء و امام المحققين شيخ محمد حسن نجفى مشهور به صاحب جواهر " اعلى الله مقامه الشريف " مى باشد و به جهت ثقيل بودن متن آن ، در حال حاضر براى همگان قابل درك نبوده ، و از طرفى نيز به سبك نوين دسته بندى نشده بود ، تغييرات مختصرى در الفاظ عبارات - و نه در مفهوم عبارات ، آن هم تا حدى كه لطافت متن اصلى باقى باشد - داده شده ، و مطالب به صورت دسته بندى و فصل بندى ارائه شده است .
3 - در تمام كتاب تنها به حواشى شيخ اعظم انصارى ، ميرزاى بزرگ مجدد شيرازى ، استاد اعظم محقق خراسانى ، وفقيه اعظم سيد محمد كاظم طباطبائى يزدى ( اعلى الله مقامهم الشريف ) و حاشيه حضرت آيت الله آقاى حاج سيد محمد باقر شيرازى ( مد ظله العالى ) اكتفا شده است ولى از سوى ديگر و با توجه به اهميت مسأله تقليد ، نظرات بزرگانى چون مثال فقه و تقوى ميرزا محمد تقى شيرازى و محقق عظيم الشأن محمد حسين نائينى و مؤسس حوزه عمليه قم حاج شيخ عبد الكريم حائرى و فخر الاساتذة و المحققين آقا ضياء الدين عراقى ( قدس الله اسرارهم الزكية ) نيز از حواشى آنها بر كتاب شريف ( عروة الوثقى ) و همچنين رساله‌هاى عمليه آنها جمع آورى شده و در مبحث تقليد به مقتضاى عبارت به صورت حاشيه بيان شده است .
4 - چون بعضى از الفاظ و اصطلاحات فقهى از قبيل احوط ، حدث و خبث و . . . نياز به توضيح و تبيين معنا دارند و نيز در برخى از اندازه ها و مقياسها

4


اقوال مختلفى وجود دارد و در متن تنها به اصطلاحى فقهى آنها اشاره شده و يا
برخى از اين اقوال ذكر شده است و ذكر معانى اين الفاظ كه غالبا با واحدهاى
اندازه گيرى در گذشته مى باشد ممكن نبوده است ، لذا به منظور تفهيم بيشتر براى
عموم ، اهم اين الفاظ و اصطلاحات در آخر كتاب همراه با توضيحاتى آمده است ،
لازم به تذكر است كه اين قسمت جزء متن اصلى كتاب نمى باشد .
5 - به دليل آنكه احكامى كه در ارتباط با بانوان مى باشد عمدتا مورد ابتلاء
خاص آنها است ، مسائل مربوط به آنها مانند حيض ، نفاس و . . . به صورت مجزى
به بخش آخر رساله منتقل شده است .
6 - در تحقيق و چاپ اين كتاب شريفه ، فضلاء و علماء و مدرسينى بذل
مساعدت و همكارى نموده اند كه در اينجا از زحمات بى شائبه آنان قدردانى نموده
و موفقيت روز افزون آنان را از خداوند منان خواستاريم .
در پايان از خداوند متعال خواهانيم اين خدمت ناچيز را به لطف و مرحمت
خود مورد قبول قرار داده و همگان را در انجام وظائف شرعيه خود موفق و مؤيد
گرداند و ما را مورد نظر و مشمول بركت حضرت ولى عصر ارواحنا لتراب مقدمه
الفداء قرار دهد .
والسلام علينا وعلى عباد الله الصالحين
دهم ذيقعدة الحرام 1414
مؤسسه حضرت صاحب الزمان ( عج )
مشهد مقدس


اقوال مختلفى وجود دارد و در متن تنها به اصطلاحى فقهى آنها اشاره شده و يا برخى از اين اقوال ذكر شده است و ذكر معانى اين الفاظ كه غالبا با واحدهاى اندازه گيرى در گذشته مى باشد ممكن نبوده است ، لذا به منظور تفهيم بيشتر براى عموم ، اهم اين الفاظ و اصطلاحات در آخر كتاب همراه با توضيحاتى آمده است ، لازم به تذكر است كه اين قسمت جزء متن اصلى كتاب نمى باشد .
5 - به دليل آنكه احكامى كه در ارتباط با بانوان مى باشد عمدتا مورد ابتلاء خاص آنها است ، مسائل مربوط به آنها مانند حيض ، نفاس و . . . به صورت مجزى به بخش آخر رساله منتقل شده است .
6 - در تحقيق و چاپ اين كتاب شريفه ، فضلاء و علماء و مدرسينى بذل مساعدت و همكارى نموده اند كه در اينجا از زحمات بى شائبه آنان قدردانى نموده و موفقيت روز افزون آنان را از خداوند منان خواستاريم .
در پايان از خداوند متعال خواهانيم اين خدمت ناچيز را به لطف و مرحمت خود مورد قبول قرار داده و همگان را در انجام وظائف شرعيه خود موفق و مؤيد گرداند و ما را مورد نظر و مشمول بركت حضرت ولى عصر ارواحنا لتراب مقدمه الفداء قرار دهد .
والسلام علينا وعلى عباد الله الصالحين دهم ذيقعدة الحرام 1414 مؤسسه حضرت صاحب الزمان ( عج ) مشهد مقدس

5


تذكر
در كتاب حاضر سعى و تلاش بر اين بوده تا حتى الامكان و با
توجه به كتب مختلف أعاظم مذكور كه در اختيار اين مؤسسه بوده
از قبيل حواشى اين بزرگان بر كتب ديگر و رساله‌هاى عمليه
ايشان ، جديدترين و آخرين نظرات اين بزرگان ارائه گردد .
علاوه بر نظرات مذكور در نظر است تا در آينده نزديكى با
توفيقات الهى و تأييدات حضرت ولى عصر ( عج ) مجموعه‌اى
مشتمل بر نظرات ديگر أعاظم از مفاخر عالم تشيع همچون شيخ
الطائفة و فخر الشيعة شيخ طوسى و محقق بزرگوار علامه حلى و
شهيدين و امثال ايشان ( قدس الله اسرارهم الزكية ) از قدما و مرحوم
آيت الله العظمى حاج سيد عبد الله شيرازى ( قده ) و ديگر مراجع
معاصر و همچنين سرى جديد رساله آثار تازه پديد ، چاپ و
منتشر گردد .
مؤسسه حضرت صاحب الزمان ( عج )
مشهد مقدس


تذكر در كتاب حاضر سعى و تلاش بر اين بوده تا حتى الامكان و با توجه به كتب مختلف أعاظم مذكور كه در اختيار اين مؤسسه بوده از قبيل حواشى اين بزرگان بر كتب ديگر و رساله‌هاى عمليه ايشان ، جديدترين و آخرين نظرات اين بزرگان ارائه گردد .
علاوه بر نظرات مذكور در نظر است تا در آينده نزديكى با توفيقات الهى و تأييدات حضرت ولى عصر ( عج ) مجموعه‌اى مشتمل بر نظرات ديگر أعاظم از مفاخر عالم تشيع همچون شيخ الطائفة و فخر الشيعة شيخ طوسى و محقق بزرگوار علامه حلى و شهيدين و امثال ايشان ( قدس الله اسرارهم الزكية ) از قدما و مرحوم آيت الله العظمى حاج سيد عبد الله شيرازى ( قده ) و ديگر مراجع معاصر و همچنين سرى جديد رساله آثار تازه پديد ، چاپ و منتشر گردد .
مؤسسه حضرت صاحب الزمان ( عج ) مشهد مقدس

6



مقدمه
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين و الصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين
وعلى آله الطيبين الطاهرين سيما بقية الله في الأرضين
اما بعد ، اين كمترين سيد محمد باقر فرزند حضرت آية الله الأعظم آقاى
حاج سيد عبد الله شيرازى ( قدس سره ) حدود سى سال پيش برخى از مسائلى كه
مورد نياز و ابتلاء عامه مسلمين بوده را بيان و نشر نموده كه بسيارى از آنها از
قبيل رؤيت هلال و سفر عمودى و مانند آنها تازگى داشته و مورد قبول و عنايت
بسيارى از مراجع برزگ آن زمان نيز واقع گرديد ، اين نظريات در طول ساليان
گذشته و به طرق مختلف در شيراز و قم و نجف اشرف و مشهد مقدس منتشر
گرديد ( 1 ) و در طى اين سالها در اماكن مذكور و در زندان بغداد ( كه خداوند
حكام جائر آن بلاد را نابود گرداند و مسلمين ، خصوصا علماء و فضلا تحت
اسارت آنها را نجات بخشد ) مسائل بسيارى نيز بر آنان افزوده گرديد و به علت
تأكيد عده اى از بزرگان و دوستان و با توجه به موضوع اين كتاب " مجمع
الرسائل " مسائلى كه با مباحث اين كتاب در ارتباط بوده و بيشتر مورد ابتلاء
عموم مى باشد به صورت مقدمه مطرح مى گردد ( خصوصا مبحث اجتهاد و تقليد ) .


مقدمه بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله رب العالمين و الصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين وعلى آله الطيبين الطاهرين سيما بقية الله في الأرضين اما بعد ، اين كمترين سيد محمد باقر فرزند حضرت آية الله الأعظم آقاى حاج سيد عبد الله شيرازى ( قدس سره ) حدود سى سال پيش برخى از مسائلى كه مورد نياز و ابتلاء عامه مسلمين بوده را بيان و نشر نموده كه بسيارى از آنها از قبيل رؤيت هلال و سفر عمودى و مانند آنها تازگى داشته و مورد قبول و عنايت بسيارى از مراجع برزگ آن زمان نيز واقع گرديد ، اين نظريات در طول ساليان گذشته و به طرق مختلف در شيراز و قم و نجف اشرف و مشهد مقدس منتشر گرديد ( 1 ) و در طى اين سالها در اماكن مذكور و در زندان بغداد ( كه خداوند حكام جائر آن بلاد را نابود گرداند و مسلمين ، خصوصا علماء و فضلا تحت اسارت آنها را نجات بخشد ) مسائل بسيارى نيز بر آنان افزوده گرديد و به علت تأكيد عده اى از بزرگان و دوستان و با توجه به موضوع اين كتاب " مجمع الرسائل " مسائلى كه با مباحث اين كتاب در ارتباط بوده و بيشتر مورد ابتلاء عموم مى باشد به صورت مقدمه مطرح مى گردد ( خصوصا مبحث اجتهاد و تقليد ) .

--------------------------------------------------------------------------

( 1 ) كتابهاى : آثار تازه پديد ، الفقه الإسلامى و سير الزمن ، و مانند آن .

( 1 ) كتابهاى : آثار تازه پديد ، الفقه الإسلامى و سير الزمن ، و مانند آن .

7


اميد است اين اثر مورد خوشنودى و مسرت حضرت ولى عصر ارواحنا فداه قرار
گرفته و اثرى باقى براى همگان در اين زمان و ازمنه آينده بوده باشد ، و قبل از
ورود يه اصل مبحث ذكر دو نكته ضرورى است :
نكته اول : مراد از تازگى و نوين بودن نظريات به دو صورت است ، كه
تازگى يا از نظر موضوع به دليل تازگى و نوين بودن موضوع آن است و يا تازگى
از نظر مبانى و ادله به حكم " كم ترك الأول للآخر " ( * 1 ) مى باشد وگر نه شكى
نيست كه دين مقدس اسلام در تمامى شئون دينى و دنيوى ( اجتماعى و سياسى و
اقتصادى و اخلاقى ) كامل بوده و اين امر مورد تأييد و قبول بسيارى از علماى
ساير اديان نيز مى باشد . همچنين اين دين به بهترين وجه با تمام زمانها و
مكانهاى اين كره و حتى كرات ديگر سازگار است بلكه بر طبق روايات وارده
ميدان حكومت حضرت بقية الله الأعظم ( عج ) منحصر به كره زمين نمى باشد و
كرات ديگرى هم ميدان حكومت ايشان مى باشد و سر خاتميت دين مقدس اسلام
همين جامعيت و شمول و سازگارى آن با تمامى تحولات و تبدلات مى باشد و نظر
برخى از بزرگان همانند مرحوم ملا صدراى شيرازى كه خاتميت دين مقدس
اسلام را به دليل تكامل عقول بشر دانسته و تمسك به روايت شريفه " إذا قام
قائمنا وضع الله يده على رؤوس العباد فجمع بها عقولهم وكملت احلامهم " ( 1 ) تمام نبوده و
بلكه كمال عقول در زمان حضرت حجة ابن الحسن ( عج ) دلالت بر عدم كمال
در زمان قبل از آن مىكند و اين روايت نظير پاره اى از روايات است كه دلالت بر آن


اميد است اين اثر مورد خوشنودى و مسرت حضرت ولى عصر ارواحنا فداه قرار گرفته و اثرى باقى براى همگان در اين زمان و ازمنه آينده بوده باشد ، و قبل از ورود يه اصل مبحث ذكر دو نكته ضرورى است :
نكته اول : مراد از تازگى و نوين بودن نظريات به دو صورت است ، كه تازگى يا از نظر موضوع به دليل تازگى و نوين بودن موضوع آن است و يا تازگى از نظر مبانى و ادله به حكم " كم ترك الأول للآخر " ( * 1 ) مى باشد وگر نه شكى نيست كه دين مقدس اسلام در تمامى شئون دينى و دنيوى ( اجتماعى و سياسى و اقتصادى و اخلاقى ) كامل بوده و اين امر مورد تأييد و قبول بسيارى از علماى ساير اديان نيز مى باشد . همچنين اين دين به بهترين وجه با تمام زمانها و مكانهاى اين كره و حتى كرات ديگر سازگار است بلكه بر طبق روايات وارده ميدان حكومت حضرت بقية الله الأعظم ( عج ) منحصر به كره زمين نمى باشد و كرات ديگرى هم ميدان حكومت ايشان مى باشد و سر خاتميت دين مقدس اسلام همين جامعيت و شمول و سازگارى آن با تمامى تحولات و تبدلات مى باشد و نظر برخى از بزرگان همانند مرحوم ملا صدراى شيرازى كه خاتميت دين مقدس اسلام را به دليل تكامل عقول بشر دانسته و تمسك به روايت شريفه " إذا قام قائمنا وضع الله يده على رؤوس العباد فجمع بها عقولهم وكملت احلامهم " ( 1 ) تمام نبوده و بلكه كمال عقول در زمان حضرت حجة ابن الحسن ( عج ) دلالت بر عدم كمال در زمان قبل از آن مىكند و اين روايت نظير پاره اى از روايات است كه دلالت بر آن

--------------------------------------------------------------------------

( * 1 ) لازم به تذكر است چون مقدمه كتاب استدلالى است و بيشتر در ارتباط با
علما و فضلا مى باشد ، لذا از ترجمه روايات و احاديث و . . . در آن خوددارى شده است .
( 1 ) شرح صدر المتألهين بر اصول كافى ص 110 =

( * 1 ) لازم به تذكر است چون مقدمه كتاب استدلالى است و بيشتر در ارتباط با علما و فضلا مى باشد ، لذا از ترجمه روايات و احاديث و . . . در آن خوددارى شده است . ( 1 ) شرح صدر المتألهين بر اصول كافى ص 110 =

8


دارد كه آنچه از علم نصيب بشر شده است جزئى و اندكى از علوم است و عمده
علوم در زمان حضرت بقية الله ( عج ) ظاهر و پديدار مى گردد .
از طرفى به مقتضاى ادله و روايات ، ظهور آن حضرت و نورانى ساختن
زمين توسط ايشان در زمانى است كه بشر در نهايت ظلمت و تاريكى است و اين
امر ناقض تمسك اين افراد به اين روايت است ، و همچنين با توجه به آثار و
بركات معنوى و ظاهرى حضرت صاحب الزمان ارواحنا له الفداه كه همانند
اثر خورشيد در پشت ابر مى باشد و نيز آثار نمايندگان آن حضرت كه امرى
است مسلم و در خصوص آن روايات فراوانى وارد شده ، نظر ايشان و اين گونه
نويسندگان درباره نقش امام پس از مقام نبوت و تا زمان حاضر ، معلوم نيست ،


دارد كه آنچه از علم نصيب بشر شده است جزئى و اندكى از علوم است و عمده علوم در زمان حضرت بقية الله ( عج ) ظاهر و پديدار مى گردد .
از طرفى به مقتضاى ادله و روايات ، ظهور آن حضرت و نورانى ساختن زمين توسط ايشان در زمانى است كه بشر در نهايت ظلمت و تاريكى است و اين امر ناقض تمسك اين افراد به اين روايت است ، و همچنين با توجه به آثار و بركات معنوى و ظاهرى حضرت صاحب الزمان ارواحنا له الفداه كه همانند اثر خورشيد در پشت ابر مى باشد و نيز آثار نمايندگان آن حضرت كه امرى است مسلم و در خصوص آن روايات فراوانى وارد شده ، نظر ايشان و اين گونه نويسندگان درباره نقش امام پس از مقام نبوت و تا زمان حاضر ، معلوم نيست ،

--------------------------------------------------------------------------

= ولما ثبت وتقرر أن النفوس الإنسانية من زمن أبينا آدم ( ع ) إلى وقت بعثة الرسول
الخاتم ( ص ) كانت مندرجة في التلطف والتصفي ، مترقية في حسن القبول والإستعداد ولهذا
كلما جاء رسول بعد رسول كانت معجزة النبي المتأخر أقرب إلى المعقول من المحسوس . . . و
من معجزة النبي المتقدم وهكذا ، ولأجل ذلك كانت معجزة نبينا صلى الله عليه وآله وعلى
سائر الأنبياء والمرسلين ، ألقرآن والكتاب وهو أمر عقلي إنما يعرف كونه إعجازا أصحاب
العقول الزكية ولو كان منزلا على الأمم السابقة لم يكن حجة عليهم لعدم استعدادهم لدركه .
ثم من بعثة الرسول ( ص ) إلى آخر الزمان كانت الإستعدادات في الترقي والنفوس في
التلطف والتزكي ولهذا لم يحتاجوا إلى رسول آخر يكون حجة من الله عليهم وإنما الحجة منه
عليهم هو العقل الذي هو الرسول الداخلي كما دل عليه الحديث السابق والحديث اللاحق ، ففي
آخر الزمان تترقي الإستعدادات من النفوس إلى حد لا يحتاجون به إلى معلم من خارج على الرسم
المعهود بين الناس الآن بل يكتفون بالإلهام الغيبي عن التأدب الوضعي وبالمسدد الداخلي
عن المؤدب الخارجي وبالمكمل العقلي عن المعلم الحسي كما لسائر الأولياء ، فملك روحاني
هو يد الله يجمع عقولهم ويكمل أحلامهم . انتهى كلامه وعجائب بيانه .

= ولما ثبت وتقرر أن النفوس الإنسانية من زمن أبينا آدم ( ع ) إلى وقت بعثة الرسول الخاتم ( ص ) كانت مندرجة في التلطف والتصفي ، مترقية في حسن القبول والإستعداد ولهذا كلما جاء رسول بعد رسول كانت معجزة النبي المتأخر أقرب إلى المعقول من المحسوس . . . و من معجزة النبي المتقدم وهكذا ، ولأجل ذلك كانت معجزة نبينا صلى الله عليه وآله وعلى سائر الأنبياء والمرسلين ، ألقرآن والكتاب وهو أمر عقلي إنما يعرف كونه إعجازا أصحاب العقول الزكية ولو كان منزلا على الأمم السابقة لم يكن حجة عليهم لعدم استعدادهم لدركه . ثم من بعثة الرسول ( ص ) إلى آخر الزمان كانت الإستعدادات في الترقي والنفوس في التلطف والتزكي ولهذا لم يحتاجوا إلى رسول آخر يكون حجة من الله عليهم وإنما الحجة منه عليهم هو العقل الذي هو الرسول الداخلي كما دل عليه الحديث السابق والحديث اللاحق ، ففي آخر الزمان تترقي الإستعدادات من النفوس إلى حد لا يحتاجون به إلى معلم من خارج على الرسم المعهود بين الناس الآن بل يكتفون بالإلهام الغيبي عن التأدب الوضعي وبالمسدد الداخلي عن المؤدب الخارجي وبالمكمل العقلي عن المعلم الحسي كما لسائر الأولياء ، فملك روحاني هو يد الله يجمع عقولهم ويكمل أحلامهم . انتهى كلامه وعجائب بيانه .

9


و سؤال ديگر اين است كه آيا پس از ظهور آن وجود ذى جود و تكامل عقول به
وجه اعلى و اتم ديگر نيازى به وجود آن حضرت نيست و تنها حجت مورد نياز
بين خداوند و بندگان عقل است ! ! ؟ حاشا و كلا .
و اعجب آن است ، با آنكه ظلمت و جاهليت جزيرة العرب در زمان ظهور و
بعثت نبى اكرم ( ص ) كم نظير و بلكه در تاريخ بشريت بى نظير بوده و صريح آيه
شريفه " ولو أنزلناه على بعض الأعجمين فقرأه عليهم ما كانوا به يؤمنون " دلالت روشنى بر
عصبيت و انحطاط آنها حتى نسبت بشر آن روز دارد و با آنكه نياز به نبى ( ص ) يا
امام ( ع ) در هر عصر و زمان از جهات معنوى و ظاهرى از ضروريات مذهب
شيعه و بلكه اسلام است و بيان معروف " العقل كالبصر والشرع كالشعاع ولا يفيد البصر
بدون الشعاع " شاهد بر تلازم و نياز دائمى عقل و شرع با هم مى باشد و با آنكه
بيان الهى نسبت به مقربين " ثلة من الأولين وقليل من الآخرين " دلالت بر تناقص
كمالات دينى و معنوى در آخر الزمان دارد و تكامل در جهات مادى و اكتشافات
و صنايع ملازم با پيشروى در جهات معنوى نمى باشد و بلكه غالبا عكس مطلب
صادق است .
شگفت آورتر از آن تمسك اين بزرگان به روايت شريفه عبد الله بن سنان از
حضرت صادق ( عليه السلام ) " حجة الله على العباد النبي والحجة فيما بين العباد و بين
الله العقل " ( 1 ) براى تقسيم بشر به دو دسته اهل حجاب و اهل بصيرت مى باشد ،
و بيان كرده اند كه نبوت براى اهل حجاب حجت است و عقل براى اهل بصيرت ،
در حالى كه مسلما و بر حسب روايت معروف و مشهور " إن الله على الناس حجتين
حجة ظاهرة وحجة باطنة ، أما الظاهرة فالأنبياء والرسل والأئمة عليهم السلام وأما الباطنة
فالعقول " ( 2 ) ، حجيت انبياء و رسل براى همگان مى باشد ، نه اينكه بشر به دو


و سؤال ديگر اين است كه آيا پس از ظهور آن وجود ذى جود و تكامل عقول به وجه اعلى و اتم ديگر نيازى به وجود آن حضرت نيست و تنها حجت مورد نياز بين خداوند و بندگان عقل است ! ! ؟ حاشا و كلا .
و اعجب آن است ، با آنكه ظلمت و جاهليت جزيرة العرب در زمان ظهور و بعثت نبى اكرم ( ص ) كم نظير و بلكه در تاريخ بشريت بى نظير بوده و صريح آيه شريفه " ولو أنزلناه على بعض الأعجمين فقرأه عليهم ما كانوا به يؤمنون " دلالت روشنى بر عصبيت و انحطاط آنها حتى نسبت بشر آن روز دارد و با آنكه نياز به نبى ( ص ) يا امام ( ع ) در هر عصر و زمان از جهات معنوى و ظاهرى از ضروريات مذهب شيعه و بلكه اسلام است و بيان معروف " العقل كالبصر والشرع كالشعاع ولا يفيد البصر بدون الشعاع " شاهد بر تلازم و نياز دائمى عقل و شرع با هم مى باشد و با آنكه بيان الهى نسبت به مقربين " ثلة من الأولين وقليل من الآخرين " دلالت بر تناقص كمالات دينى و معنوى در آخر الزمان دارد و تكامل در جهات مادى و اكتشافات و صنايع ملازم با پيشروى در جهات معنوى نمى باشد و بلكه غالبا عكس مطلب صادق است .
شگفت آورتر از آن تمسك اين بزرگان به روايت شريفه عبد الله بن سنان از حضرت صادق ( عليه السلام ) " حجة الله على العباد النبي والحجة فيما بين العباد و بين الله العقل " ( 1 ) براى تقسيم بشر به دو دسته اهل حجاب و اهل بصيرت مى باشد ، و بيان كرده اند كه نبوت براى اهل حجاب حجت است و عقل براى اهل بصيرت ، در حالى كه مسلما و بر حسب روايت معروف و مشهور " إن الله على الناس حجتين حجة ظاهرة وحجة باطنة ، أما الظاهرة فالأنبياء والرسل والأئمة عليهم السلام وأما الباطنة فالعقول " ( 2 ) ، حجيت انبياء و رسل براى همگان مى باشد ، نه اينكه بشر به دو

--------------------------------------------------------------------------

( 1 ) شرح صدر المتألهين بر اصول كافى ص 112 .
( 2 ) شرح صدر المتألهين بر اصول كافى ص 56 .

( 1 ) شرح صدر المتألهين بر اصول كافى ص 112 . ( 2 ) شرح صدر المتألهين بر اصول كافى ص 56 .

10

لا يتم تسجيل الدخول!